دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧٤٥
| ابزری جلد: ٢ شماره مقاله:٧٤٥ |
اَبْزَري، عميدالدّين ابونصر اسعدبننصر انصاري فالى از وزيران، دانشمندان و
شاعران اوايل سدة ٧ق/١٣م (مق ٦٢٤ق/ ١٢٢٧م). زادگاه او دهستان ابزر (امروزه
افزر، از شهرستان فيروزآباد فارس) و آغاز تحصيل او در رباط دشت فال (امروزه
از دهستان گلهدارِ كنگان) بوده است ( فرهنگ جغرافيايى ايران، ٧/١٢).
عميدالدين دانشهاي متداول زمان خود را نزد ابوالحسن على بن محمد نيريزي
فقيه، امام مسجد جامع عتيق شيراز آموخت (جنيد، ٣٧٢-٣٧٤). و چون به وزارت
اتابك سعد بن زنگى (٥٩٤ -٦٢٣ق/١١٩٨-١٢٢٦م) رسيد، دو بيت شعر به عربى دربارة
رباط دشت سرود (ابن فوطى، ٤/٩٠٠-٩٠١). او افزون بر مقام وزارت - چون در ادب
فارسى و عربى دستى توانا داشت - مكتوبات سعد بن زنگى به ديگر فرمانروايان
وقت را نيز مىنوشت (آيتى، ٨٨؛ ميرخواند، ٤/٦٠٨ -٦٠٩؛ خواندمير، ٢٣٧- ٢٣٨؛
فسائى،١/٣٢).
همچنين يك بار ميان سالهاي ٥٩١ و ٥٩٢ق به سفارت نزد سلطان محمد خوارزمشاه
رفت. سلطان محمد چون بر كمال دانش او آگاه شد، احترام فراوان بر وي نهاد و
مقام وزارت خود را به او پيشنهاد كرد. گفتهاند كه عميدالدين در قبول يا ردّ
اين پيشنهاد ترديد كرد، اما سرانجام به شيراز بازگشت (خواندمير، ٢٣٨؛ فسائى،
همانجا). پس از مرگ سعد بن زنگى پسرش ابوبكر، هر چند پادشاهى دانش دوست و
ديندار بود، ليكن از بيم قدرت روزافزون عميدالدين، او را به بهانة اينكه
خوارزمشاه به وي پيشنهاد وزارت كرده بود و نيز به سبب مكاتبه با بزرگان
خوارزم مؤاخذه كرد. آنگاه او را به اين بهانه كه هنگامى كه خود وي به
فرمان پدرش در قلعة استخر زندانى بوده او وي پشتيبانى نكرده و به شفاعت از
او برنخاسته است، دستگير ساخت. عميدالدين براي عرض معذرت، رباعيى سرود و
نزد اتابك فرستاد، اما مقبول واقع نشد. پس او را با پسرش تاج الدين محمد در
٦٢٣ق در قلعة اشكنوان واقع در صحراي مرودشت فارس زندانى كرد (آيتى، ٩١؛
خواندمير، ٢٣٨-٢٣٩؛ قس: فسائى، ١/٣٣-٣٤) و پس از چندي در همان قلعه به
هلاكت رساند (قزوينى، ٥١٨ -٥١٩؛ آيتى، ٩٢).
عميدالدين در ادب فارسى و عربى متبحّر بود و به هر دو زبان شعر مىسرود.
وصاف ديوان اشعار او را ديده است (آيتى ٨٧، ٩١) و شاعران نامآوري همچون
كمال الدين اسماعيل و رفيع الدّين لُنبانى او را ستودهاند (سپهسالار، ٢/٦٦١؛
قزوينى، ٥٢٦). او هنگامى كه به سفارت نزد سلطان محمد خوارزمشاه رفته بود،
با امام فخر رازي باب دوستى و نامهنگاري گشود. امام فخر مشكل قصّة سلامان
و ابسال را براي او روشن ساخت و عميد الدين به عنوان سپاسگزاري دو بيت شعر
عربى براي او سرود (آيتى، ٨٧ - ٨٨). مكاتبات وي با امام فخر رازي حاوي
مطالب علمى است و محمد قزوينى عكسى از آن را در دست داشته است (قزوينى،
٢١٥-٢١٦). به گفتة نويسندة تحفة العرفان، امام فخر مكرر عميدالدين را ستوده و
او را «قلم زنى» برجسته مىدانسته است (همو، ٥٢٢). اثر ديگر او قصيدة
اشكنوانيّه است كه به قصيدة حبيسّه و عميديّه نيز شهرت دارد. اين قصيده را
او به هنگامى سرود كه در قلعة اشكنوان زندانى بود، و ديگر اميد رهايى نداشت.
به وقت سرودن آن چون قلم و كاغذ نداشت، اشعار را املا مىكرد و پسرش تاج
الدين محمد آنها را بر ديوار زندان مىنوشت و از بر مىكرد. چون او كشته شد،
پسرش رهايى يافت و آن قصيده را نزد صفى الدين ابوالخير مسعود سيرافى كه از
دانشمندان آن عصر بود، برد. صفى الدين پارهاي از ابيات آن را مقدم و مؤخر
كرد و قصيده را مرتب ساخت. آنگاه پسرش قطب الدين محمد بن صفى الدين مسعود
آن را پس از چندي شرح كرد (آيتى، ٩١، ٩٢، «جنيد، ٤٣٢-٤٣٣؛ فسايى، ١/٣٤).
مطلع قصيده چنين است:
من يبلغن حمامات ببطحاء ممتّعات بسلسال و خضراء
اين قصيده به زودي بين دانشمندان و سپس نزد همگان مشهور گرديد. قطب الدين
محمّد به سبب آگاهيهايى كه داشته در مقدمة اين كتاب شرح جامعى از حبس و
كشته شدن وزير و چگونگى سرودن اين قصيده را با بسياري مطالب تاريخى كه در
مآخذ ديگر نيست، بيان كرده و كيفيت واقعه را همانگونه كه وصاف آورده، با
عباراتى دقيقتر بيان داشته است (قزوينى، ٥١٧ - ٥١٨).
از شرح ياد شده يك نسخة كهن در كتابخانة آستان قدس (آستان، ٣/١٨١) و نسخة
ناقص ديگري در كتابخانة شوراي ملى سابق (شورا، ٢/٢٣٨) و چند نسخة ديگر موجود
است. قصيدة اشكنوانيه نيز يك بار به ضميمة معلقات سبع در ١٢٧٣ق در تبريز به
چاپ رسيده است. اين قصيده يك بار نيز در اروپا در ١٨٩٣م چاپ شده است. چند
بيت ديگر از اشعار عربى عميدالدين را زركوب شيرازي به دست داده است (ص
٧٨-٧٩). از آثار ديگر او نامة مفصلى به زبان فارسى است كه وي از قلعة
اشكنوان به بزرگان حكومت فارس نوشته و در آن شرح گرفتاريهاي خود را نقل
كرده است. متن اين مكتوب در تعليقات شدالازار (قزوينى ٥٢٣ -٥٢٦) به نقل از
يك جنگ قديمى درج گرديده است. او در آبادانى ايالت فارس كوششها ورزيد و از
دانشمندان و بزرگان دستگيري مىكرد. مدرسة عميد يا عميديّه را در محلّة درب
اصطخر (= دروازة اصفهان امروز) بنا نهاد كه از جملة مدارس معتبر شيراز بود و
مولانا سراج الدين مكرم بن يحيى در آن تدريس مىكرد (زركوب، ٧٩؛ جنيد،
٣٥٥-٣٥٦، ٤٢٦-٤٢٧).
مآخذ: آيتى، عبدالمحمد، تحرير تاريخ وصاف، تهران، ١٣٤٦ش؛ ابن فوطى،
عبدالرزاق، تلخيص مجمع الا¸داب، به كوشش مصطفى جواد، دمشق، ١٩٦٣م؛ جنيد
شيرازي، معين الدين، شدّالازار، به كوشش محمد قزوينى و عباس اقبال، تهران،
١٣٢٨ش؛ خواندمير، غياث الدين، دستور الوزراء، به كوشش سعيد نفيسى، تهران،
١٣١٧ش؛ زركوب شيرازي، احمد، شيرازنامه، به كوشش اسماعيل واعظ جوادي،
تهران، ١٣٥٠ش؛ سپهسالار، خطى، فرهنگ جغرافيايى ايران (آباديها)، سازمان
جغرافياي ارتش، تهران، ١٣٣٠ش، فسايى، حسن، فارسنامة ناصري، تهران، ١٣١٣ق؛
قزوينى، محمّد و عباس اقبال، حواشى و تعليقات بر شدّالازار (نك: جنيد شيرازي
در همين مآخذ)؛ ميرخواند، محمد، روضة الصفا، تهران، ١٣٣٩ش.
على آلداود
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا