دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧٣٤
| ابرغان جلد: ٢ شماره مقاله:٧٣٤ |
اَبَرْغان، يكى از دهستانهاي ششگانة بخش مركزي شهرستان سراب در استان
آذربايجان شرقى و نيز نام ده مركزي همين دهستان.
دهستان ابرغان در شمال غربى ارتفاعات بزغوش قرار دارد. دامنههاي سرسبز اين
كوهستان داراي مراتع نسبتاً وسيعى است ( جغرافياي كامل ايران، ١/١٦٩). اين
دهستان از غرب به دهستان اوجانِ بخش بستانآباد شهرستان تبريز، از شرق به
دهستان حومة شهرستان سراب، از شمال به دهستانهاي ينگجة شهرستان سراب و
آلان براغوشِ شهرستان تبريز و از جنوب به دهستانهاي بروانانِ شهرستان
ميانه و عباسىِ شهرستان تبريز محدود است ( فرهنگ آباديهاي كشور، ٩/ نقشة
سراب؛ فرهنگ جغرافيايى، ٤/٣٢٧). آب و هواي اين دهستان كه در منطقهاي
كوهستانى واقع شده، معتدل و ييلاقى است (همان، ٤/٢). تلخ رود يا تلخهرود
(آجى چاي) از جانب شمالى آن مىگذرد و ريزابههاي سمت چپ آن مانند رود
شربيان كه از بزغوش سرچشمه مىگيرد ( جغرافياي كامل ايران، ١/١٧٣)، اراضى
اين دهستان را آبياري مىكند. علاوه بر اين، ساير منابع تأمين آب آبياري
در اين دهستان عبارتند از ٢٠ رشته قنات، ٢٣٣ حلقه چاه عميق و نيمه عميق و
بيش از ٤٨ چشمه ( فرهنگ اقتصادي، ١٠١/٤).
وجود تپهاي باستانى در نزديكى مركز اين دهستان (مشكوتى، ٣١١) مىتواند
نشانگر قدمت سكونت در آن باشد. جمعيت اين دهستان در اواخر سالهاي ١٣٢٠-١٣٣٠
ش ٢٠٤ ،٢٥نفر ( فرهنگ جغرافيايى، همانجا) بوده كه در ١٣٥٥ش به ٩٤٧ ،٢٧نفر (
سرشماري عمومى ١٣٥٥ش، سراب، ش ٣٥) رسيده است. اين جمعيت در ١٣٦٠ش برابر
٧٢٦ ،٥خانوار بود ( فرهنگ اجتماعى، ١٠١/١، ٢). اين دهستان ٢٨ ده و ٧ مزرعه
دارد و مركز آن ده ابرغان است.
فعاليتهاي اقتصادي در اين دهستان عبارتند از زراعت، باغداري، دامداري و
پرورش زنبور عسل. تعداد دام در اين دهستان در ١٣٦٠ ش برابر بود با ٢٢٦ ،٥رأس
گاو و گاوميش و ١٠٥ ،٩٥رأس بز و گوسفند. ضمناً در اين دهستان ٢١ واحد
زنبورداري نيز فعال بوده است ( فرهنگ اقتصادي، ١٠١/٤، ٥). در ١٣٦٠ش ميزان
زمينهاي زراعى اين دهستان جمعاً به حدود ٠٢٩ ،٣٠هكتار مىرسيد كه از آن
ميان، ٠٩٨ ،١١هكتار به كشت آبى و ٩٣١ ،١٨هكتار به كشت ديم اختصاص داشت.
٣٣٩ ،٩هكتار از اين زمينها مختص كشت گندم ( ٨٧٤ ،٢هكتار آبى و ٤٦٥ ،٦هكتار
ديم) و ٥٠٤ ،٤هكتار زير كشت جو ( ٥٩٤ ،١هكتار آبى و ٩١٢ ،٢هكتار ديم) بوده
است. انواع ميوه به ويژه سيب، دانههاي روغنى، پياز و محصولات صيفى و
حبوبات از توليدات ديگر اين دهستان است (همان، ١٠١/٢، ٤؛ فرهنگ جغرافيايى،
٤/٢). از فعاليتها ديگر رايج در اين دهستان مىتوان از قالىبافى نام برد.
ضمناً در ١٣٦٠ش، اين دهستان داراي ١٥ آسيا بوده است ( فرهنگ اقتصادي،
١٠١/٥).
برخى از روستاهاي اين دهستان داراي پارهاي تأسيسات رفاهى و عمومى از
جمله آب لولهكشى (١٣ ده)، برق (٢ ده)، حمام (١٥ ده) بوده است. در همين
سال ٥٠ دبستان، ٤ مدرسة راهنمايى، ١ دبيرستان، ٢ كتابخانة عمومى و ٢٨ مسجد و
حسينيه و بيش از ٧٠ مغازة مختلف در اين دهستان وجود داشته است ( فرهنگ
اجتماعى، ١٠١/٢). بجز ده مركزي ابرغان، ساير روستاهاي نسبتاً بزرگ اين
دهستان عبارتند از: اسماعيلآباد، ايوَق، بهرامان، بافتان، دان باران،
داراب، دوزدوزان، دهدلان، شَرَبيان، قوشه گنبد و كِهْدِلان ( فرهنگ آباديها،
٩/٨٦). نام برخى از آباديهاي اين دهستان در مآخذ تاريخ آمده است. به
عنوان نمونه نام قوشه گنبد در روزگاران كهن به صورت خرسو، هرسو و هارسو نيز
ضبط شده است (اصفهانى، قرية قوشه گنبد).
در سال ٧٥٨ق جانى بيك از نوادگان چنگيز در لشكركشى به آذربايجان به
سرزمين ايوه (ايوق كنونى) و شرابيان (شربيان كنونى) در آمد (اهري، ١٧٧).
زبان رايج در اين دهستان تركى است و اهالى آن شيعه مذهبند.
مركز اين دهستان ده ابرغان است كه در ٢٢ كيلومتري جنوب غربى شهرسراب
واقعشده است وراهسراب بهتبريزاز٤ كيلومتري شمال آن مىگذرد (رزمآرا، ٤/٣؛
فرهنگ آباديهاي كشور، ٩/٨٥). اين ده مطابق اولينسرشماري كشور(١٣٣٥ش) ٥٨٢
،١نفرجمعيتداشت ( گزارش مشروح...، ١) كه اين تعداد در ١٣٥٥ش به ٤٦٤ ،٢نفر
رسيد ( فرهنگ آباديها، ٨٦).جمعيتايندهدر١٣٦٠ش برابر ٤٠٠ خانواربود ( فرهنگ
اجتماعى، ١٠٢). سطح كل زمينهاي كشاورزي اين ده حدود ٢١٣ ،١هكتار وازآن
ميان، ٩٦٢ هكتار آبى وبقيهديمى بود ( فرهنگ اجتماعى، ١٠٢). مطابق همين
آمار، اين ده داراي يك رشته قنات بوده است (همانجا).فعاليتاقتصادي رايج
دراين ده،زراعت وگلهداري ( فرهنگ جغرافيايى، ٤/٣) و نيز زنبورداري است.
تعداد دام در اين ده ٤٥٠رأس گاو و گاوميش و ٥ رأس بز و گوسفند است ( فرهنگ
اقتصادي، همانجا). اين ده داراي آب لولهكشى، حمام، غسالخانه، همچنين ٢
دبستان، ١ مدرسة راهنمايى، مسجد و حسينيه است ( فرهنگ اجتماعى، همانجا). در
استان آذربايجان شرقى ده ديگري نيز به نام ابرغان وجود دارد كه در ١٠
كيلومتري شرق مرند واقع است (رزمآرا، ٤/٣).
مآخذ: اصفهانى، محمدطاهر، صريح الملك، نسخة خطى؛ كتابخانه مركزي دانشگاه
تهران، شم ٨٥٦؛ اهري، ابوبكر، تاريخ شيخ اويس، به كوشش فن لون، لاهه،
١٣٧٣ق/١٩٥٤م؛ جغرافياي كامل ايران، سازمان پژوهش و برنامهريزي وزارت
آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن، آبان ماه
١٣٥٥ش، استان آذربايجان شرقى، شهرستان سراب، مركز آمار ايران، تهران،
١٣٥٩ش؛ فرهنگ آباديهاي كشور، (براساس سرشماري آبان ١٣٥٥)، استان آذربايجان
شرقى، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٠ش؛ فرهنگ اجتماعى دهات و مزارع شهرستان
سراب، جهاد سازندگى، تهران، ١٣٦٣ش؛ فرهنگ اقتصادي دهات و مزارع شهرستان
سراب، جهاد سازندگى، تهران، ١٣٦٣ش، فرهنگ جغرافيايى ايران (آباديها)، استان
٣ و ٤ آذربايجان، دايرة جغرافيايى ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٠ش؛ گزارش مشروح
حوزة سرشماري سراب، وزارت كشور، تهران، ١٣٣٨ش؛ مشكوتى، نصرت الله، فهرست
بناهاي تاريخى و اماكن باستانى ايران، تهران، ١٣٤٩ش.
خسرو خسروي
ن * ٢ * زا