دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧١٢
| ابراهيم کرکی جلد: ٢ شماره مقاله:٧١٢ |
اِبْراهيمِ كَرَكى، امام برهان الدّين ابواسحاق بن موسى بن بلال
(٧٧٦-٨٥٣ق/١٣٧٤-١٤٤٩م)، اديب، نحوي، محدّث، مورخ، مفسر، فقيه و قاضى و از
عالمان بنام شافعى. در كَرَكِ شوبك (شرق اردن) زاده شد. در كودكى پدرش را
از دست داد. پس از فراگيري قرآن و مقدمات علوم، به تحصيل ادبيات، حديث،
منطق، فقه و اصول پرداخت و در فلسطين، مصر (به ويژه در الازهر) و شام ادامة
تحصيل داد و از شماري از عالمان و محدّثان اجازة روايت يافت (تونكى،
٤/٤٤٦-٤٤٧؛ سخاوي، ١/١٧٥؛ سيوطى، ٢٩).
ابراهيم مدتى در شهرهاي خليل و قدس زيست و آنگاه به مصر كوچيد و در
٨٠٨ق/١٤٠٤م در قاهره ماندگار شد (زركلى، ١/٧١) و بيشتر دوران تحصيلات عالى
خود را در اين شهر گذراند و تقريباً تا پايان زندگى در همانجا زيست و در آنجا
درگذشت. يك بار به مكه سفر كرد و حج گزارد (سخاوي، همانجا). وي از سوي
جلال بلقينى، از عالمان قاهره، به كار قضاوت پرداخت و پس از آن براي
تصدي امور قضاوت و تنظيم امور موقوفات به يكى از آباديهاي مصر فرستاده شد.
همچنين در ٨٢٧ق/١٤٢٤م نيز براي قضاوت به برخى از آباديهاي اطراف قاهره
رفت (تونكى، ٤/٤٤٧). در ٨٢٩ق در منوف مصر به قضاوت و ارشاد پرداخت و پس از
آن به قاهره بازگشت (زركلى، ١/٧١). او در همان حال كه قضاوت مىكرد، به
خريد و فروش و بازرگانى نيز اشتغال داشت (سخاوي، ١/١٧٥) و در همان حال به
ارشاد و امور مذهبى مردم مىپرداخت.
ابراهيم افزون بر تبحّر در فقه و ادب، در ابواب قرائب قرآن كريم و دانشهاي
مربوط به آن مهارت كافى داشت و به اين علم شهرت يافت. او علم قرائت را
درس مىداد. دراين مورد آثاري پديد آورد كه الاسعاف فى معرفة القطع و
الاستئناف نمونهاي از آن است. وي سپس آن را تخليص كرد و لحظةالطرف فى
معرفة الوقف نام نهاد و آنگاه كتابى ديگر كه جامع آن دو كتاب بود با عنوان
التوسط بين اللحظ و الاسعاف نوشت (تونكى، همانجا).
كركى نوشتههاي ديگري در علوم قرآنى دارد كه بدين قرارند: درة القاري
المجيد فى احكام القرائة و التجويد، الا¸لة فى معرفة الامالة (نسخهاي خطى از
آن در دارالكتب الطاهرية دمشق موجود است)، حل الرمز فى وقف حمزة و هشام
على الهمز، انموذج حل الرموز، اعراب المفصل، عمدة الهمام فى مذاهب السبعة
الاعلام و حاشيه بر تفسير قاضى علاءالدين تركمانى حنفى (تونكى، همانجا؛
سيوطى، ٢٩-٣٠).
ابراهيم در علم نحو و ادب عرب صاحب نظر بود و آثاري چند در اين علم برجاي
نهاد كه برخى بدين شرح است: مرقاة اللبيب الى علم الاعاريب، شرح الفية
ابن مالك، شرح فصول ابن معطى (همو، ٣٠).
ابراهيم در علم فقه نيز توانا بود. نوشتههايى در اين زمينه به او منسوب
است كه برخى بدين عنوانها ياد شده است: مختصر الروضة، (نسخة خطى آن در
كتابخانة اوقاف موصل موجود است)؛ شرح تنقيح اللباب نوشتة حافظ ولى الدين
احمد عراقى و مختصر الورقات امام الحرمين. گفته شده است كه اثري نيز با
عنوان النكت على الشاطبيّة تأليف كرده است. ابراهيم در ١١ رمضان ٨٥٣ ق/ ٢٨
اكتبر ١٤٤٩م در گذشته است.
ما~خذ: بغدادي، اسماعيل پاشا، ايضاح المكتون، ١٩٧١م، ٢/١٢٤؛ تونكى، محمدحسن،
معجم المصنفين، بيروت، ١٣٤٤ق؛ حاجى خليفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١م،
١/٨٥، ١٤٨، ٦٨٦، ٧٤٢؛ زركلى، خيرالدين، الاعلام، بيروت، ١٣٨٩ق،١/٧١؛ سخاوي،
محمد، التبر المسبوك، قاهره، مكتبة الكليات الازهرية؛ سيوطى، جلالالدين، نظم
العقيان، به كوشش فيليپ حتى، ١٩٢٧م؛ كحاله، عمر رضا، معجم المؤلفين،
بيروت، مكتبة المثنى، ١/١١٨.
حسن يوسفى اشكوري
تايپ مجدد و ن * ١ * زا
ن * ٢ * زا