اَبْدالِ چِشْتی، خواجه ابواحمد (٢٦٠-٣٥٥ق/٨٧٤-٩٦٦م)، از مشایخ بزرگ سلسلۀ چشتیه در سده‌های ٣ و ٤ق. لقب او قدوه‌الدین بود و از سادات حسنی به‌شمار می‌آمد و نسبت سیادت او با هفت واسطه به حضرت امام حسن(ع) می‌رسد (چشتی، ٥٨-٥٩؛ احمدعلی، ٨٧). ظاهراً چون وی در طریقت به مرتبۀ ابدالی رسیده بود، او را ابدال چشتی نامیده‌اند (قس: همانجا). پدر او سلطان فرسنانه امیر چشت، یکی از قراء هرات، بود و شیخ ابواسحاق شامی که از اقطاب سلسلۀ ادهمیّه بود ولادت قریب‌الوقوع خواجه ابواحمد را به عمۀ او که زنی صالحه بود بشارت داده و از او خواسته بود که همسر برادر خود را تا هنگام وضع حمل از خوردن غذای حرام یا شبهه‌آلود محافظت کند. یک‌بار شیخ ابواسحاق، خواجه ابواحمد را در دوران کودکی دیده و گفته بود که از این کودک خاندانی بزرگ پدید خواهد آمد (جامی، ٣٢٣). ابواحمد در ٧ سالگی در مجلس سماع شیخ ابواسحاق حاضر شد و در ١٣ سالگی خلوت گزید و به مجاهده و ریاضت مشغول شد (چشتی، ٥٩). در ٢٠ سالگی هنگامی که با پدر به قصد شکار به سوی کوه رفته بود، از همراهان جدا افتاد و ناگاه در میان کوه ٤٠ تن از رجال اللـه را بر سر سنگی ایستاده دید که شیخ ابواسحاق شامی نیز در میان آنان بود؛ حالش دگرگون شد و از اسب به زیر آمد و در پای شیخ افتاد، سپس لباسی پشمینه پوشید و به دنبال او روان شد و اصرار پدر و نزدیکان نتوانست وی را از این راه باز دارد (جامی، ٣٢٣). پس از ٨ سال ریاضت سخت، از دست شیخ ابواسحاق شامی خرقۀ خلافت دریافت کرد (غلام سرور، ٢٤٢). تذکره‌نویسان به او کراماتی نسبت داده‌اند (همو، ٢٤٢-٢٤٣؛ جامی، ٢٢٤). وی به سماع توجه خاص داشت و به سبب تشکیل محافل سماع یک‌بار علمای ظاهر او را برای محاجه به بارگاه امیر نصیر که دایی او نیز بود کشاندند (چشتی، ٦١-٦٢). نسبت خرقۀ او را به صورتهای مختلف نقل کرده‌اند. برخی این نسبت را از طریق شیخ اسحاق شامی، علوی دینوری، هبیرۀ بصری، حذیقۀ مرعشی و ابراهیم ادهم به حضرت امام محمدباقر(ع) (معصوم علیشاه، ٢/١٢٩)، و بعضی دیگر سلسلۀ ارشاد او را از دو طریق مختلف به وسیلۀ ابراهیم ادهم و فضیل عیاض و حبیب اعجمی یا عبدالواحدبن زید و حسن بصری به حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) رسانده‌اند (فرضته، ٣٧٥؛ معصوم علیشاه، ٢/١٤٩).
مآخذ: احمدعلی مولوی، قصر عارفان، به کوشش محمد باقر، لاهور، ١٩٦٥م؛ جامی، عبدالرحمن، نفحات الانس، به کوشش مهدی توحیدی‌پور، تهران، ١٣٣٧ش؛ چشتی، شاه الهدایه‌بن شیخ عبدالرحیم، سیرالاقطاب، لکهنو، ١٣٣١ق/١٩١٣م؛ غلام سرور مولوی، خزینه الاصفیا، لکهنو، ١٢٩٠ق؛ فرشته، محمدقاسم، تاریخ، کانپور، ١٢٩٠ق؛ معصوم علیشاه، محمد، طرائق الحقایق، به کوشش محمدجعفر محجوب، تهران، ١٣٣٩-١٣٤٥ش.
حسین لاشیء