اَبْدال، شاعر متصوّف تُرک، متخلّص به ابدال و معروف به «قره ابدال شمسی» (١٢٤٤-١٣٠٣ق/١٨٢٨-١٨٨٦م) که به زبان فارسی نیز شعر می‌سرود. وی در شهر قونیه و در خانواده‌ای فقیرزاده شد. نامش سلیمان و نام پدرش عثمانی بود (ااينان، TDEA; ٥/١٧٦٨). به علت فقر در کودکی تحصیلاتش ناتمام ماند و در ١٢٥٩ق/١٨٤٣م به بارگاه مولانا جلال الدین رومی روی آورد. متولّیِ (تُربه دارِ) آستان مولانا، موسوم به قایقوسوز ابدال، او را به مکتب سپرد و به تربیتش همت گماشت و چون قرآن کریم و اصول عقاید دینی را فرا گرفت، قایقوسوز او را به خدمت مرشد خود، محمد سودی دَدَه، برد و سپس به او «خلافت نامه» داد. وی از قایقوسوز ابدال، که مرشد و مربّی او بود، «قره ابدال» لقب گرفت، .و چون به درگاه شمس تبریزی وابسته بود به «شمسی» معروف گردید (اینال، همانجا). مدتی به توصیة مرشدش در شهر افیون قره حصار و بورسه اقامت گزید و سپس به استانبول رفت. در ١٨٥٥م (١٢٧١ق) به قونیه بازگشت و ازدواج کرد. در ١٨٧٠م (١٢٨٧ق) از سوی علی ددة خراسانی از مشایخ طریقت مولوی، به مشیخت زاویة گوزل حصار، از توابع ایالت آیدین، برگزیده شد. سپس در ١٨٧٢م به دعوت پیروان طریقت مولوّیه در جزیره کِرِت به آنجا رفت و در شهر خانیه (مرکز جزیره، واقع در ساحل شمال غربی آن) اقامت گزید و به تأسیس «مولوی خانه» همّت گماشت و سرانجام در ٢٢ سپتامبر ١٨٨٦م (٢٣ ذیحجه ١٣٠٣ق)، در این شهر درگذشت و در مولوی خانة خانْیه به خاك سپرده شد (اینال، همانجا؛ TDEA; TA).
قره ابدال در آغاز شاعری شمعی، نوری، نیازی و شمسی تخلّص می‌کرد، و سپس تخلّص «ابدال» را به مناسبت نام مرشدش قایقوسوز ابدال برای خود اختیار نمود. غزلیات فارسی او به نام «تحفه المثنوی علی حُبّ الحیدری» در ٢٣ صفحه و سروده‌های ترکی وی به نام «دیوانچه» یا «دویوانچة قره شمسی» در ٤٩ صفحه، هر دو در یک مجلد در ١٨٨٧م (١٣٠٤ق) به کوشش پسرش عارف، در استانبول به چاپ رسید (اینال، همانجا). مثنوی فارسی او، با نعت حضرت پیغمبر (ص) و خلفای راشدین و اولیا شروع و با ذکر فاجعة کربلا و سرزنش یزید و مرثیه‌ای در سوگ شهیدان کربلا پایان می‌پذیرد ( ایرانیکا،١٧٤).
مآخذ:
İNAL, Ibnūlemin, Mahmudkemal, Son Asır Türrk Sairleri, Istanbul, Vol. ٥, ١٩٦٩; Iranica; TA; TDEA.
علی اکبر دیانت