اَبْتَر، دهستانی از بخش مرکزی شهرستان ایرانشهر در استان سیستان و بلوچستان، با ٥٥٢‘١ کم‌ ٢ وسعت (افشار، ٣٠٠) که در انتهای شرقی شهرستان ایرانشهر واقع شده و از شمال به دهستان ایرندگان از بخش مرکزی شهرستان خاش، از مغرب به دهستان دامن، از جنوب به دهستان حومۀ بخش مرکزی شهرستان ایرانشهر و دهستان سرباز و از مشرق به دهستان زابلی از بخش زابلی شهرستان سراوان محدود است. روستای مرکز دهستان نیز به همین نام است. نام ابتر به صورتهای ابطر (وزیری، تاریخ کرمان، ٢/٦٦٠)، ابطار (سایکس، ١٥٩)، اپطار (رزم‌آرا، جغرافیای نظامی شهرستانهای مرزی) هم آمده است. دهستان ابتر در جلگه‌ای نسبتاً هموار و بی‌عارضه واقع است که شیب کلی آن از مشرق به مغرب است و تنها قسمتهایی از مشرق آن به کوهپایه‌های درزنان کوه به ارتفاع ٨٣٠‘١ متر (همانجا) منتهی می‌گردد. هوای آن در تابستان بسیار گرم و در زمستان معدل است و باران سالانۀ آن از ١٥ سانتی‌متر (سالنامۀ هواشناسی، ایرانشهر) تجاوز نمی‌کند. در ١٣٥٥ش جمعیت این دهستان ٧٨٢‘٤ نفر در ١٥٦‘١ خانوار بوده است (فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع، «٣/١»). تعداد دهات آباد و متروک آن متفاوت ذکر شده، ولی براساس آخرین آمارهای موجود، این دهستان شامل ٤٥ ده به علاوه ٢٦ مزرعۀ تابع و ٢٦ مزرعۀ مستقل است (همان، «٢/١»)، (برای شناخت مفهوم «مزرعۀ تابع» و «مزرعۀ مستقل» نک‌: آبادی). دهات مهم دهستان ابتر عبارتند از: احمدآباد با ١٤٩ خانوار و ٥٨٩ نفر، سرایدان با ٧٩ خانوار و ٣٥٠ نفر، ازمن اباد با ٧٧ خانوار و ٣٤٦ نفر و کئوکان با ٦٨ خانوار و ٢٨١ نفر جمعیت (فشار، ٣٠١-٣٠٢). بیش‌تر اهالی این دهستان از ایلات حمالی، زردکوهی (سایکس، ١٥٩) و یا احتمالاً هنلی (افضل الملک، ١١٢)، ابتری و دامنی (وزیری، جغرافیای کرمان، ٢٢)، میو (فرهنگ جغرافیائی ایران، ٨/٢) و همه بلوچ سنی و حنفی مذهب هستند (علاءالملک، ٥٠). شغل عمدۀ اهالی دهستان ابتر زراعت و باغداری است. محصول عمدۀ آن صیفی، غلات، پیاز و نباتات علوفه‌ای و محصول درختی آن خرما، مرکبات، سیب و انگور است. از زمینهای مزروعی آن ١١١ هکتار زیر کشت گندم، ٢٧ هکتار زیر کشت پیاز و ١٩٤ هکتار متروک است (فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع، «٣/١، ٤/١»). جادۀ ایرانشهر ـ سراوان سراسر دهستان را از غرب به شرق قطع می‌کند که در چند جا شاخه‌هایی از آن به شمال و جنوب منشعب می‌گردد. دهستان دارای ١٤ دبستان، یک مدرسۀ راهنمائی، ١٨ حسینیه یا مسجد و ٥ فروشگاه تعاونی است (فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع، «٣/١»).
مرکز دهستان ابتر ده‌ابتر است که با ٢٧ و ١٣ عرض شمالی، و ٦٠ و ٥٣ طول شرقی (مفخم پایان، ١٥) بر سر راه ایرانشهر به سراوان قرار دارد و فاصلۀ آن تا ایرانشهر ٢٤ کم‌ است که ٨ کم‌ آن آسفالته است (فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع، ٦٩). جمعیت آن در سرشماری ١٣٥٥ش برابر با ١٠٦‘١ نفر در ٢٥٦ خانوار بوده است (فرهنگ آبادیهای کشور، ٢٠/٦). تا پیش از عصر قاجار، در منابع تاریخی و جغرافیایی مهم و کهن اشاره‌ای به این منطقه نشده است. اعتمادالسلطنه نیز اطلاعات کمی به دست می‌دهد: ابتر از دهات معتبر دهستان و دارای قلعه‌ای است که از بناهای قدیمی به‌شمار می‌رود. این ده دارای ٧ رشته قنات‌آباد و ٤ رشته قنات مخروبه است (ص ٢٨١). سایکس سیاح معروف انگلیسی که در دسامبر ١٨٩٣م از آن عبور کرده ابتر را مرکز ایل حمالی و زردکوهی و دارای چند خانۀ محقر گلی و دو سه نخلستان و چند قطعه زمین زراعی، در عین حال بهترین نمونۀ دهات بلوچستان دانسته است (صص «چهارده»، ١٥٩). اکنون این آبادی دارای ٣٢٦ واحد مسکونی و ٢ دبستان و یک مدرسۀ راهنمایی است (فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع، ٦٩).
مآخذ: اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآت البلدان، تهران، ١٢٩٤ق؛ افشار، ایرج، نگاهی به سیستان و بلوچستان، تهران، ١٣٦٣ش؛ افضل الملک، محمودبن محمد، «جغرافیای بلوچستان»، یادگار، س ٥، شم‌ ٨ و ٩، تهران، ١٣٢٨ش؛ رزم‌آرا، علی، جغرافیای نظامی ایران، تهران، ١٣٢٠ش؛ همو، جغرافیای نظامی شهرستانهای مرزی (نقشه‌ها)، تهران، ١٣٢٨ش؛ سالنامۀ هواشناسی (سالهای ٥٣-٥٥، ٥١-٦٠)، ادارۀ هواشناسی کشور، تهران، ١٣٦٣ش؛ سرشماری عمومی نفوس و مسکن آبان ماه ١٣٥٥ (استان سیستان و بلوچستان)، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٥٩ش؛ علاءالملک، محمودبن علی، سفرنامۀ بلوچستان، به کوشش سیف‌اللـه وحیدنیا، تهران، ١٣٦٤ش؛ فرهنگ آبادیهای کشور، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٦١ش؛ فرهنگ اجتماعی دهات و مزارع (سیستان و بلوچستان)، جهاد سازندگی، تهران، ١٣٦٠ش؛ فرهنگ جغرافیایی ایران، دایرۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٢ش؛ کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور، تهران، ادارۀ جغرافیایی ستاد ارتش، تهران، ١٣٣٢ش؛ کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور، تهران، ادارۀ کل آمار و ثبت احوال، ١٣٣٩ش؛ مفخم پایان، لطف اللـه، فرهنگ آبادیهای ایران، تهران، ١٣٣٩ش؛ وزیری، احمدعلی، تاریخ کرمان، به کوشش محمد ابراهیم باستانی پاریزی، تهران، ١٣٦٥ش؛ همو، جغرافیای کرمان، به کوشش محمد ابراهیم باستانی پاریزی، تهران، ١٣٥٤ش.
محمدحسن گنجی