اَباظه، عزیزبن محمدبن عثمان (١٣١٦-١٣٩٣ق/١٨٩٨-١٩٧٣م)، نمایشنامه‌نویس، شاعر، ادیب، و حقوقدان مصری. وی در «الرّبع مایه» واقع در الشرقیه زاده شد و در ١٩٢٣م (١٣٤١ق) تحصیلات خود را در رشتۀ حقوق به پایان رسانید و چندی به وکالت پرداخت. آنگاه دادستان و سپس قاضی شد. در ١٩٢٩م (١٣٤٨ق) به عضویت مجلس نمایندگان مصر درآمد، در دستگاه اجرایی نیز مناصبی به‌عهده گرفت، در ١٩٤١م (١٣٦٠ق) فرماندار نظامی منطقۀ کانال سوئز، سپس فرماندار پُرت سعید و در ١٩٤٧م (١٣٦٦ق) فرماندار اَسْیوط شد. پس از چندی به عضویت مجلس سنا درآمد و در ١٩٥٩م (١٣٧٩ق) به عضویت فرهنگستان زبان عربی قاهره و فرهنگستان علمی عراق تعیین شد. سرانجام در قاهره درگذشت (زرکلی، ٤/٢٣٢).
اباظه با نمایشنامۀ منظوم قیس و لُبنی در میانش عرای طراز اول عرب جای گرفت (عقاد، ٢٩٥). این نمایشنامه که ظاهراً به تشویق احمد شوقی نوشته شد، سرشار از احساسات لطیف و عاشقانه است (اباظه، عفاف، ١٨-٢٠). تمام نمایشنامه‌های اباظه از قیس و لبنی گرفته تا قیصر که آخرین آنهاست، گویای مهارت او در نمایشنامه‌نویسی است (عقاد، همانجا). اباظه پس از قیس و لبنی منظومۀ «دِیک الجن» را سرود که بعدها مفقود گردید و تنها چند بیتی از آن را عفاف اباظه آورده است (ص ٤٠). وی با این آثار توانست پس از احمد شوقی که پیشگام نمایشنامه‌نویسی در جهان عرب بود، از صدرنشینان این فن شود، اما هرگز نتوانست از نفوذ و تأثیر سلف خود رهایی یابد. عفاف اباظه گوید: «پدرم اشعار شوقی را می‌خواند و از ما می‌خواست که آنها را تکرار و حفظ کنیم» (همو، ١١). در ١٩٤٢م همسر اباظه درگذشت و در سوگ هموست که دیوان أنات حائره را تدوین و منتشر ساخت (همو، ٢٣). اباظه در نمایشنامه‌هایی چون شجره الدّر از فرهنگ بومی مصر و در نمایشنامه‌هایی مانند قَیْس و لُبْنی، العباسه، از فرهنگ کهن عربی الهام گرفته است (ضیف، ٨٢). ده نمایشنامه‌ای که او نوشته، همه بارها به چاپ رسیده است. تا ١٩٧٤م تنها ٦ نمایشنامه از وی به روی صحنه آمد (احمد، مقدمۀ تسابیح) که از این میان نمایشنامۀ الناصر به کارگردانی زکی طُلیمات در ١٩٤٨م اجرا شد و نمایشنامه‌های شجره الدّر نوشته شده در ١٩٥٠م، غروب الاندلس نوشته شده در ١٩٥٢م و شهریار نوشته شده در ١٩٥٥م را فتوح نشاطی کارگردانی کرد (اباظه، عفاف، ٦٠).
در ١٩٦٣م اباظه به خاطر نمایشنامه‌هایش جایزۀ دولتی را به دست آورد و در یک سخنرانی که به همین مناسبت، در برابر برخی از نویسندگان ایراد کد، به دفاع از زبان قرآن پرداخت (اباظه، عفاف، ٦٢). اباظَه در شعر غنایی نیز چیره‌دست بود و در جشنواره‌های شعر که در خاور و باختر عربی برپا می‌شد، و نیز در محافل و گردهماییهای فرهنگستان زبان عربی قاهره دهها قصیده انشاد کرد (احمد، همانجا)، اما گویی اباظه بیش‌تر به نمایشنامه‌های خویش دلبستگی داشت و به اشعاری که در مناسبات رسمی و غیررسمی سروده بود، کم‌اعتنا بود با اینهمه دوستش انور احمد با موافقت شاعر، به گردآوری اشعار او پرداخت، و به گفتۀ وی در مقدمۀ جلد اول، مجموعۀ این اثار به ٥ مجلد بالغ می‌شود (همانجا). جلد اول این آثار فقط شامل ٣٤ قصیدۀ رمانتیک و تَغزّلی است. برخی از آثار منتشر شدۀ او از این قرار است: انات حائره، قاهره، ١٩٤٣م، که طه حسین مقدمه‌ای بر آن نوشته است؛ قَیْس و لُبنی، قاهره، دارالمعارف؛ العباسه، قاهره، دارالمعارف، که اجرای این نمایشنامه در اپرای قاهره عنوان پاشایی را برای اباظه به ارمغان آورد (نک‌: اباظه، عفاف، ٣٨)؛ شجره الدّر، قاهره، ١٩٥١م؛ اوراق الخریف، قاهره، ١٩٦٨م؛ شهریار، قاهره، ١٩٦٠م؛ غروب الاندلس، قاهره، ١٩٦٩م؛ زهره، قاهره، ١٩٧٢م، اباظه این منظومه را که شامل سیرۀ پیامبر اکرم(ص) است به پیشنهاد عبدالحمید جوده السحّار، رمان‌نویس مصری (د ١٣٩٣ق/١٩٧٤م) و به عنوان متن منظوم یک فیلم سینمایی نوشت (نک‌: اباظه، عفاف، ٦٦). این اثر آخرین نوشتۀ اوست که اندکی پیش از مرگ از نوشتن آن فراغت یافت (زرکلی ٤/٢٣٢).
مآخذ: اباظه، عزیز، تسابیح قلب، به کوشش انور احمد، بیروت، ١٩٧٤م؛ اباظه، عفاف عزیز، ابی عزیز اباظه، قاهره، ١٩٧٤م، دلیل الکتاب المصری، قاهره، ١٩٧٣م، صص ١٣٢، ٤١٠، ٤١٨، ٤٣٠، ٤٤٤؛ احمد، انور، مقدمۀ تسامیح قلب (نک‌: اباظه، عزیز، در مآخذ همین مقاله)؛ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، بیروت، ١٩٨٤؛ ضیف، شوقی، الادب العربی المعاصر فی مصر، قاهره، دارالمعارف؛ عقاد، عباس محمود، «الاستاذ عزیز اباظه»، مجله اللغه العربیه، شم‌ ١٤، قاهره، ١٩٦٢م.
حیدر بوذر جمهر