دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٧٥
| آيينه شاهی جلد: ٢ شماره مقاله:٥٧٥ |
آيينة شاهى، كتابى فلسفى و اخلاقى به زبان فارسى نوشتة محمدبن مرتضى،
معروف به ملامحسن فيض كاشانى (١٠٠٨-١٠٩١ق/ ١٥٩٩-١٦٨٠م). دانشمند بزرگ شيعى
ايرانى و معاصر با شاه عباس دوم صفوي (١٠٥٢-١٠٧٧ق/١٦٤٢-١٦٦٦م).
اين كتاب، ترجمة گزيدهاي از اثر ديگر همين مؤلف به نام ضياء القلب است
كه به عربى نوشته شده است (مرعشى، ١/١٠٢). موضوع كتاب، شناختن نفس ناطقة
انسانى است و توضيح پنج حاكمى كه بر آن تسلط دارند يعنى: عقل، طبع، شرع،
عرف و عادت. فيض اين كتاب را در ١٠٦٦ق/١٦٥٦م در يك مقدمه و ١٢ فصل، براي
شاه عباس دوم نوشته است، بدين شرح: شناختن عقل، شناختن شرع، شناختن
طبع، شناختن عادت، شناختن عرف، شناختن نفسِ انسانى كه فرمانبر اين پنج
است، شناختن مراتب حكام پنجگانه، حكمتِ تسلطِ اين حاكمان بر نفس آدمى،
اگر اين «پنج حاكم» با يكديگر سازگار نباشند. كدام يك از آنها برتر و شريفتر
است، در صورت مشتبه شدن چگونه مىتوان آنها را از يكديگر تميز داد، برخى از
نعمتهاي الهى كه در اين تمييز و تشخيص ما را مدد مىرساند و چگونه مىتوان
از خدا ياري جست؟ (آقابزرگ، ١/٥٣).
آيينة شاهى در ١٣٢٠ش همراه با رسالة الصلوة و الفت نامة مؤلف در شيراز به
چاپ رسيده است (مشكوة، ٣/٦٤١). نسخههاي خطى آن به فراوانى در
كتابخانههاي ايران يافت مىشود.
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة، ١٥/١٢٧؛ مدرس، محمدعلى، ريحانة الادب، تبريز، ١٣٤٦ش،
٤/٣٧٤؛ مرعشى، خطى، ١/١٠٣؛ مركزي، خطى، ١٣/٣٣٩٦؛ مشار، چاپى فارسى، ١/٢٢؛
مشكوة، خطى؛ ملك، خطى، ٢/٤، ٧؛ ملى، خطى، ٦/٥٩٦؛ منزوي، خطى، ٢/١٥١٧. صمد
موحد (ز) تايپ مجدد - ٣/٥/٧٧