دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٦٩
| آيين عالمشاهی جلد: ٢ شماره مقاله:٥٦٩ |
آيينِ عالَمْشاهى، تاريخى است به زبان فارسى، شامل بخشى از وقايع تاريخ
هند در سدة ١٢ق/١٨م، تأليف غلام على خان پسر روشنالدوله بهكهاري خان
بهادر رستم جنگ (غلام على خان، ١٨). نام اصلى كتاب شاه عالم نامه است و
به عنوانهاي آيين عالمشاهى، تاريخ عالمشاهى، تاريخ عالمنامه و شرف نامه
(اته، ٢٦٨ نيز خوانده شده است.
نويسنده منشى شاهزاده ميرزا جوان بخت جهاندار شاه بود كه در شعبان ١٢٠٣/مة
١٧٨٩ در بنارس درگذشت. غلام على خان پس از مرگ وي به لكهنو رفت (استوري،
٦٤٠ ؛ I/٦٢٤, ريو، و در ١٢٢١ق/١٨٠٦م درگذشت ( قاموس الاعلام ). آيين
عالمشاهى به نثري متكلف و آميخته به نظم نوشته شده است. عمدة وقايع ياد
شده در اين كتاب در فاصلة ١١٦٧-١٢٠٣ق/١٧٥٤- ١٧٨٩م، يعنى از هنگام بركناري
احمدشاه تا اواسط سلطنت شاه عالم روي داده است.
اين كتاب در دو بخش تنظيم شده است: بخش نخست پس از مقدمهاي كوتاه با
سلطنت عالمگير دوم (١١٦٧-١١٧٣ق/١٧٥٤- ١٧٦٠م) شروع مىشود و با جلوس شاه
عالم در دهلى (جماديالاول ١١٧٣/ دسامبر ١٧٦٠) پايان مىپذيرد. بخش دوم از
شورش ضابطه خان و لشكركشى او به دهلى آغاز مىشود و با گرفتار آمدن شاه
عالم به دست غلام قادر و كور شدن وي در ١٢٠٣ق/١٧٨٩م پايان مىپذيرد (اته،
؛ I/١٦٠ ريو، .(I/٢٨٢
در نسخ خطى اين كتاب، گاه در چگونگى فصل بندي و كمى و بيشى مطالب، مختصر
تفاوتهايى ديده مىشود. كاملترين آنها، يكى از دو نسخة كتابخانة موزة
بريتانياست كه افزون بر مطالب ياد شده، در انتهاي بخش نخست، فصلى در باب
زنان و فرزندان شاه عالم، و در آغاز بخش دوم اشعاري در ستايش او، و در
پايان همين بخش پيوستى در باب شقاوتهاي غلام قادرخان، دستگيري وي و
استقرار مجدد سلطنت شاه عالم در ربيع الاول ١٢٠٣/ دسامبر ١٧٨٨ و نيز كشته
شدن غلام قادر در جمادي الثانى ١٢٠٣/ مارس ١٧٨٩ آمده است. از ويژگيهاي مهم
اين كتاب، نقل نامهاي است كه نويسنده از طرف شاهزاده جوان بخت خطاب
به جرج سوم پادشاه انگلستان نوشته است (ريو، همانجا).
آيين عالمشاهى با عنوان شاه عالمنامه در سالهاي ١٩١٢-١٩١٤م در دو بخش در
كلكته به چاپ رسيده است، اما نسخة چاپى شامل تمامى مطالب كتاب نيست و
تنها به ذكر وقايع تا سالهاي ١١٧٥ق/١٧٦١م مىپردازد (استوري، .(I/٦٤١ چند
سال پس از اتمام تأليف آيين عالمشاهى، نويسنده، كتابى مستقل به عنوان
مقدمة شاه عالم نامه تأليف كرد كه وقايع دوران جانشينان اورنگ زيب را تا
پايان سلطنت عالمگير دوم (١٠٦٨-١١٧٣ق/١٦٥٨-١٧٦٠م) شامل است (ريو،
.(I/٢٧٨-٢٧٩ بيشتر مطالب آيين عالمشاهى در كتاب «تاريخ سلطنت شاه عالم» اثر
كلنل فرانكلين١ كه معاصر غلام على خان بوده، به انگليسى نقل شده است.
مآخذ: غلام على خان، شاه عالم نامه (در تاريخ هند)، كلكته، ١٩١٤م؛ قاموس
الاعلام، ذيل غلام على؛ منزوي، خطى، ٦/٤٥٧١-٤٥٧٢؛ نيز:
Ethe, H., Catalogue of the Persian Manuscripts in the Library of India Office,
vols. I and II, London, ١٩٠٣; Rieu, Charles, Catalogue of the Persian
Manuscripts in the British Museum, vol. I, London, ١٩٦٦; Storey, C. A., Persian
Literature, A Bio - Bibliographical Survey, vol. I. London, ١٩٥٨.
بخش ادبيات