دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤٤
| آياس پاشا جلد: ٢ شماره مقاله:٥٤٤ |
آياسْ پاشا (ح ٨٨٦ -٩٤٦ق/١٤٨١- ١٥٣٩م)، صدراعظم دولت عثمانى در زمان سلطان
سليمان قانونى. وي از مردم آلبانى بود كه در ناحية سميرا١ يا هيمارا در
نزديكى والونا (آولونيه) متولد گرديد. به گزارش پيرو براگادينو٢، كه باليوز (يا
نمايندة) ونيز در استانبول بود، آياس پاشا در ١٥٢٦م (٩٣٢ق) ٤٤ ساله مىنمود و
بنابراين تولد او به تقريب در ١٤٨٢م (٨٨٧ق) تواند بود. بر سنگ قبر او در
استانبول نام او را «اياس بن محمد» نوشتهاند. آياس پاشا در زمان سلطنت
بايزيد دوم (٨٨٦ - ٩١٨ق/١٤٨١-١٥١٢م) به عنوان «دِوشيرمه» (خردسالانى كه
براي خدمت در سپاه ينىچري جلب مىشدند)، به سراي سلطانى درآمد و پس از
آنكه در اندرون تربيت يافت، به رتبة «آغايى» ينى چريان رسيد. از سليم نامة
شكري بر مىآيد كه «آياس آغا» به عنوان آغا ينىچريان در جنگ چالدران در
سپاه سلطان سليم شركت جسته بود و به گفتة اوليا چلبى، آياس آغايِ ينى
چريان در جنگ صدراعظم سنان پاشا با علاءالدولة ذوالقدر (جنگ گوكسون) كه به
شكست علاءالدوله منتهى گرديد، حضور داشت ، IA) ج .(II آياس آغا در حملة سلطان
سليم به مصر (٩٢٢ق/١٥١٦م) نيز شركت داشت. فرمانده كل در اين حمله وزير
سنان پاشا بود و به آياس آغا امر شده بود كه همراه ينى چريان حركت كند.
آياس پاشا كليدهاي شهر لاذقيه را تسليم سلطان سليم كرد. وي در شكست قطعى و
اسارت طومان بايآخرين سلطان از مماليك مصر سهم عمدهاي داشت.
پس از جلوس سلطان سليم قانونى بر تخت سلطنت عثمانى (شوال ٩٢٦/سپتامبر
١٥٢٠) آياس پاشا ظاهراً بيگلربيگ آناتولى شد. چون در ٩٢٧ق/١٥٢١م قيام جان
بِردي غزالى نايب شام با خشونت تمام در هم شكست شد، آياس پاشا به جاي او
«نايب شام» گرديد (ابن اياس، ٥/٣٩١)، اما در محرم ٩٢٨/ دسامبر ١٥٢١ «امير
فرهات عثمانى» (فرهاد) نايب طرابلس به نيابت شام نيز منصوب شد و آياس
روانة استانبول گرديد. وي به عنوان بيگلربيگ روملى در محاصره رودس شركت
داشت، اما به گفتة فريدون بيك (١/٥٣٣) در ٥ ذيقعدة ٩٢٨ق/ ٢٦ سپتامبر ١٥٢٢م در
اثر محاكمه «مغضوب و محبوس» گرديد و باز در ششم همان ماه محاكمه تجديد شد و
او آزادي را باز يافت و بيگلربيگى او دوباره مقرر گشت. آياس پاشا پس از آن
به مقام وزير سوم و بعد به مقام وزير دوم رسيد و گويا با اين سمت در جنگهاي
مجارستان (جنگ معروفمُهاج٣در٩٣٢ق/١٥٢٦م)و محاصرةمشهورشهر ويندر٩٣٥ق/ ١٥٢٩م
و جنگ گونس٤ در اتريش (٩٣٩ق/١٥٣٢م) و سفر بغداد شركت داشت. پس از آنكه
ابراهيم پاشا صدراعظم در رمضان ٩٤٢/ فورية ١٥٣٦ به امر سلطان سليمان قانونى
اعدام شد، آياس پاشا به جاي او به مقامصدارتعظمىنايل گرديد و تا هنگاموفات
اينسمترا حفظ كرد. حوادث مهم دوران صدارت عظماي او جنگ با ونيز (٩٤٤
-٩٤٧ق/ ١٥٣٧-١٥٤٠م)، حملة اتريشيها به اِسِك٥ (٩٤٤ق/ ١٥٣٧م) جنگ مولداوي
(٩٤٥ق/١٥٣٨م) و سفر دريايى سليمان پاشا فرمانرواي مصر به «ديو٦» واقع در هند
(براي جنگ با پرتقاليها) بود. آياس پاشا در حمله به جزيرة كرفو كه متعلق به
ونيزيان بود، شركت داشت، ولى نيروهاي عثمانى به علت دفاع سخت ونيزيان،
از تصرف آن باز ماندند.
آياسپاشا را مرديعامىو عارياز موهبت عالىسياسىدانستهاند. غزي رفتار او را
هنگام فرمانروايى بر دمشق ستوده و گفته است كه با دانشمندان و نيكان دوستى
و رفت و آمد داشت (٢/١٢٥). عثمان زاده (ص ٢٦) او را از «عيب و حرص و آز بري
و از ارتكاب مظالم عاري» مىداند و از ميل مفرط او به زنان و معاشرت زياد با
ايشان سخن مىگويد (اين عيب را مورخان ديگر نيز براي او گرفتهاند) وي به
هنگام مرگ بيش از ٢٠ فرزند دختر و پسر داشت ( قاموس اعلام ).
مآخذ: ابن اياس، محمد، بدائع الزهور فى وقائع الدهور، به كوشش محمد مصطفى،
قاهره، ١٩٨٤م؛ زامباور، معجم الانساب، ترجمة زكى محمدحسن، بيروت، ١٤٠٠ق، ص
٢٤٠-٢٤١؛ شاه طهماسب صفوي، به كوشش عبدالحسين نوايى، تهران، ١٣٥٠ش، ص
١٤٢، ٢٠٦، ٢٤٥؛ عثمانزاده، تايب احمد، حديثة الوزراء، استانبول، ١٩٦٩م، ص ٢٧؛
غزي، نجمالدين، الكواكب السائرة، بيروت، ١٩٤٩م، ٢/٣، ٥، ٩٦، ١٢٦، ١٤١، ١٥٠؛
فريدون بيك، منشآت السلاطين، استانبول، ١٢٧٤ق، ١/٥٣٤، ٥٣٥، ٥٤٧، ٥٧٧، ٥٩٣؛
قاموس الاعلام؛ قمى، احمد، خلاصة التواريخ، به كوشش احسان اشراقى، تهران،
١٣٥٩ش، ١/٤٠٣؛ كردعلى، محمد، خطط الشام، بيروت، ١٣٨٩ق، ١/٢٠٥؛ نيز: IA. ; ٢ EI
عباس زرياب (ز) تايپ مجدد - ١٩/٣/٧٧