دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٩٤
| آمدرز جلد: ٢ شماره مقاله:٤٩٤ |
آمِدرُز، هنری فردریک (١٨٥٤-١٩١٧م)، خاورشناس متخصص کتابهای تاریخی عربی سدۀ
٤ق/١٠م، حقوقدان انگلیسی، مصحح و ناشر مجموعهای از آثار تاریخی با عنوان «کتابهای
بازماندۀ تاریخی»
زندگی: تبار آمدرز به خاندانی سویسی میرسد، لیکن او ملّیت انگلیسی داشت و با فرهنگ
انگلیسی پرورش یافت و تحصیلات دانشگاهی را در رشتۀ حقوق به پایان برد و پیشۀ وکالت
دادگستری را برگزید. در تحصیل زبان و تاریخ عرب، بهویژه در راه شناسایی نسخههای
خطی عربی، کوشش فراوان کرد و در حقوق اسلامی و تاریخ به تحقیق و تألیف پرداخت. او
یکی از نویسندگان مجلّۀ انجمن سلطنتی آسیایی بود (زرکلی، ٨/٩٩).
آثـار: کارهای آمدرز را میتوان در سه مقولۀ تصحیحات، مقالات تاریخی و مقالات حقوقی
ـ فقهی دستهبندی کرد.
الف ـ تصحیحات: بیشتر پژوهشهای آمدرز دربارۀ کتابهای تاریخی عربی متعلق به سدۀ
٤ق/١٠م است. او بخشهایی از کتابهای تاریخی را تصحیح انتقادی کرد و در مجموعهای با
عنوان «کتابهای بازماندۀ تاریخی» منتشر ساخت. مهمترین کارهای او در این زمینه به
شرح زیر است:
١. تحفه الامراء فی تاریخ الوزراء، از ابوالحسین هلال بن المُحَسِّن بن ابراهیم
الصّابی (٣٥٩-٤٤٧ق/٩٧٠-١٠٥٥م) به ضمیمۀ جزء ششم از کتاب التاریخ همین مورخ همراه با
تعلیقات و یادداشتهایی به انگلیسی و فهرستهای عربی ـ انگلیسی، بیروت، ١٩٠٤م. تحفه
الامراء که در تاریخهای قدیم از آن به نام کتاب الوزراء یاد شده (آمدرز، مقدمه،
پانویس ٢)، کتابی است در تاریخ بلاد اسلامی و شرح حال وزیران برجستۀ آل بویه و
خلفای عباسی در فاصلۀ اواخر سدۀ ٣ و اوایل سدۀ ٤ق/٩ و ١٠م.
٢. تاریخ ابن یَعْلی حمزه بن قَلانِسی معروف به ذیل دمشق، از حمزه بن اسدبن علی بن
محمد ابویعلی التّمیمی الدّمشقی (٤٦٤-٥٥٥ق/١٠٧١-١١٦٠م)، ادیب، کاتب و عمید دمشق،
همراه با منتخباتی از تواریخ ابن اَزْرَق فارِقی (د بعد از ٥٧٧ق/١١٨١م)، سبط ابن
جوزی (د ٦٥٤ق/١٢٥٦م) و حافظ ذَهَبی (د ٧٤٨ق/١٣٤٨م)، لیدن، بیروت، ١٩٠٨ (عقیقی،
٢/٤٩٥). این کتاب که بیشتر به تاریخ دمشق و سوریه و گهگاه به حوادث بغداد
میپردازد، به گفتۀ ابن خلکان (د ٦٨١ق/١٢٨٢م) دنبالۀ تاریخ هلال صابی است و حوادثِ
تقریباً دو قرن، از ٤٤٨ تا ٥٥٥ق/١٠٥٦ تا ١١٦٠م، را در بر میگیرد.
٣. کتاب تجارب الامم، جزء پنجم و ششم، تألیف ابوعلی احمدبن محمد، معروف به
مِسْکَوَیْهْ (د ٤٢١ق/١٠٣٠م)، همراه با ذیل تجارب الامم و بخش هشتم از تاریخ هلال
صابی، مصر ١٩١٤-١٩١٦م، لیدن، ١٩٢٠-١٩٢١م (عقیقی، همانجا)، این کار آمدرز عیناً در ٣
مجلد (حاوی ٤ جزء) در بغداد تجدید چاپ شده است. جزء اول و دوم شامل حوادث ٧٥ سال
(٢٩٥-٣٦٩ق/٩٠٧-٩٨٠م) در زمان تنی چند از خلفای عبّاسی و امیران دیلمی است. جزء سوم
شامل ذیلی است که ابوشجاع محمدبن حسین، ملقّب به ظخیرالدّین رودراورّی (د
٤٨٨ق/١٠٩٥م) وزیر المستظهر باللـه (د ٤٨٧ق/١٠٩٤م) بر تجارب الامم نوشته و در آن به
ذکر وقایع سالهای ٣٦٩ تا ٣٨٩ق/٩٨٠ تا ٩٩٩م پرداخته است. جزء چهارم در بر گیرندۀ جزء
هشتم از تاریخ صابی، شامل رویدادهای ٥ سال (٣٨٩-٣٩٣ق/٩٩٩-١٠٠٣م) است که آمدرز آن را
به عنوان تکملۀ ذیلِ رودراوری تصحیح کرد و کار نیمه تمام او را مارگلیوث
(١٨٥٠-١٩٤٠م) به پایان برد.
ب ـ مقالات تاریخی: ١. «یادداشتهایی در ترجمۀ احوال چند صوفی» (JRAS، ١٩١٢م،
١٠٨٧-١٠٨٩ و ٥٥١-٥٨٦)، ٢. «تجارب الامم ابوعلی مسکویه» ایندکس (ایسلامیکوس، I/٣٤١)،
٣. «دست نوشتۀ ناشناختهای از ابن جوزی در کتابخانۀ موزۀ بریتانیا» (JRAS، ١٩٠٦م،
٨٥١-٨٨٠، ١٩٠٧م، ١٩-٣٩)، ٤. «قصههایی از زندگی موظف و اداری، برگرفته از تذکرۀ ابن
حمدون و غیره» (همان، ١٩٠٨، ٤٠٩-٤٧٠) ابن حمدون، ابوالمعالی محمدبن حسن ملقب به
کافی الْکُفاه (٤٩٥-٥٦٢ق/١١٠١-١١٦٦م)، از دانشمندان لغوی بزرگ روزگار عباسیان است،
٥. «یادداشتهایی راجع به دو مقاله دربارۀ میّافارقین» (شهری در دیار بکر، در عراق
امروزی) (همان، ١٩٠٩م، ١٧٦ و ١٧٠)، ٦. «ابوالفضل ابن العمیدِ وزیر در تجارب الامم
ابوعلی مسکویه» (ایندکس ایسلامیکوس، I/٦١٢). ابن عمید ابوالفضل محمدبن حسین (د
٣٦٠ق/٩٧١م)، دبیر و وزیر کاردان رکنالدّولۀ دیلمی است، ٧. «سفارت از بغداد به نزد
امپراتور بازیل دوم» (JRAS، ١٩١٤م، ٩٤٢، ٩١٥). بازیل دوم (ح ٣٤٦-٤١٥ق/٩٥٧-١٠٢٥م)
امپراتور مقتدر بیزانس و معروف به بلغارکش بود که دامنۀ قلمرو خود را تا قفقاز و
سوریه رساند.
ج ـ مقالاتی حقوقی: ١. «منصب قاضی در احکام السلطانیۀ ماوَردی» . (همان، ١٩١٠م،
٧٦١-٧٩٦). ابوالحسن علی ماوردی، فقیه و قاضی بزرگ شافعی در نیمۀ قرن ٥ق/١١م بود، ٢.
«مظالم، اجرای عدالت در احکام السلطانیۀ ماوردی» (همان، ١٩١١م، ٦٣٥-٦٧٤)، ٣.
«حِسْبَه در احکام السلطانیۀ ماوردی» (همان، ١٩١٦م، ٢٨٧-٣١٤ و ٧٧-١٠١).
مآخذ: ابن قلانسی، ابویَعْلی حمزه، ذیل تاریخ دمشق، به کوشش هنری آمدرز، بغداد،
١٩٠٨م، مقدمۀ انگلیسی؛ ابن مسکویه، ابوعلی احمدبن محمد، تجارب الامم، به کوشش
آمدرز، مصر، ١٩١٤-١٩١٦؛ بدوی، عبدالرحمن، موسوعه المستشرقین، بیروت، ١٩٨٤م، صص
٣٥-٣٦؛ زرکلی، خیرالدّین، الاعلام، بیروت، ١٩٨٤م؛ صابی، هلال بن محسن، تحفه الامراء
فی تاریخ الوزراء، به کوشش هنری آمدرز، بیروت، ١٩١٤م، مقدمۀ انگلیسی؛ عقیقی،
المستشرقین، نیز:
Hall, G. K., Catalog of the Onental Institute Library, University of Chicago
١٩٧٠, I/٥٢٥; JRAS.
مجدالدّین کیوانی