عرفان اسلامى تفسير مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه - انصاريان، حسين - الصفحة ٧٤ - شرايط توبه

آن مال و آن حق به مردم است و هم چنين است ساير گناهان و امورى كه از باب غفلت بر انسان گذشته است.

شرايط توبه‌

در «نهج البلاغة» شريف است كه:

مردى در محضر اميرالمؤمنين ٧ گفت: «استغفر الله». حضرت فرمودند: مادر به عزايت بنشيند، مى‌دانى استغفار چيست؟ استغفار درجه صاحب مقامات ملكوتى است و آن مركب از شش حقيقت است.

١- پشيمانى از گذشته.

٢- اراده و عزم قوى بر ترك گناه در آينده.

٣- اداى حق مردم در حدى كه صفحات پرونده در اين زمينه كمترين چيزى نداشته باشد.

٤- بجا آوردن فرائضى كه در گذشته ترك شده.

٥- آب كردن گوشتى كه از معصيت بر بدن روئيده.

٦- چشاندن رنج طاعت بر بدن، چنانچه لذت معصيت را چشيد[١].

در روايتى آمده:

رسول خدا ٦ فرمود: مى‌دانيد تائب كيست؟ عرضه داشتند: نمى‌دانيم، فرمود: هر كس توبه كند ولى حقوق مردم را ادا ننمايد و در عبادت خود نيفزايد و در لباسش تغيير ندهد و دوستانش را عوض ننمايد و مجلسش را تغيير ندهد و فرش و بالشش را مبدل نكند[٢] و اخلاق و نيتش را برنگرداند و به فتح قلب يعنى‌

[١] - نهج البلاغة: حكمت ٤١٧.

[٢] - آنچه مربوط به تغيير مال و اثاث خانه است كنايه از بدل كردن حرام به حلال است.