آرى، وقتى يار در صحنه باعظمت قيامت روى به جانب انسان ندارد و از لطف و مرحمت و عنايتش به خاطر تمام آلودگى انسان دريغ دارد و هيچ شافع و ناصرى براى نجات انسان لب باز نمى‌كند و سر و كار مجرم با دادگاه‌هاى سخت و ملائكه عذاب و عاملان غضب و خشم الهى است، اين را مى‌گويند سوء الحساب!!

فيض آن عارف وارسته و عاشق دل خسته در اين زمينه مى‌گويد:

هشدار كه هر ذره حساب است در اينجا		ديوان حساب است و كتاب است در اينجا
حشرست و نشورست و صراط است و قيامت‌		ميزان ثواب است و عقاب است در اينجا
فردوس برين است يكى را و يكى را		آزار و جحيم است و عذاب است در اينجا
آن را كه حساب عملش لحظه به لحظه است‌		با دوست خطاب است و عتاب است در اينجا
آن را كه گشودست ز دل چشم بصيرت‌		بيند چه حساب است و چه كتاب است در اينجا
بيند همه پاداش عمل تاره به تاره‌		با خويش مر آن را كه حساب است در اينجا
با زاهدش ار هست خطابى به قيامت‌		با ماش هم امروز خطاب است در اينجا

ما اگر به دستور قرآن مجيد و انبياى عظام و امامان گرامى : لحظات خود را همراه با مراقبه و محاسبه به سر بريم، در فرداى قيامت يا جزء بى‌حسابان به حساب خواهيم آمد يا جزء خوش‌حسابان، ورنه در ورطه محشر دچار حساب شديد و يا سوء حساب خواهيم شد.

محاسبه اعمال‌

اگر انسان باحساب زندگى كند، يعنى در تمام امور و در كليه شؤون و در هر قدمى كه برمى‌دارد و در هر سخنى كه مى‌خواهد بگويد و يا بشنود و خلاصه هركارى كه مى‌خواهد انجام دهد خدا و قيامت را در نظر داشته باشد و عمل و كارش را هماهنگ با خواسته‌هاى حق و اوامر و نواهى انبيا و ائمه : انجام دهد، در حقيقت در بهترين حال و عالى‌ترين موقعيت است.

محاسبه از والاترين منازل عرفانى و كار با قيمت اهل سير و سلوك است، در اين زمينه مقدمه‌اى را از مقامات معنوى نقل مى‌كنم:

[يا أيها الذين آمنوا اتقوا الله و لتنظر نفس ما قدمت لغد][١].

اى اهل ايمان! از خدا پروا كنيد؛ و هر كسى بايد با تأمل بنگرد كه براى فرداى خود چه چيزى پيش فرستاده است.

چگونه سر ز خجالت برآورم بر دوست‌		كه خدمتى به سزا برنيامد از دستم‌[٢]

خداى بزرگ مى‌فرمايد:

[١] - حشر( ٥٩): ١٨.

[٢] - حافظ شيرازى.