عرفان اسلامى تفسير مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه - انصاريان، حسين - الصفحة ١٣ - توكل در قرآن

حس و عقل حكم مى‌كند كه جهان جاى تكاپو و تلاش است، به اضافه حس و عقل، آن اندازه آيات و روايات در اين‌باره وارد شده است كه حتى احتياج به ذكر نمونه‌اى هم از آن‌ها حس نمى‌شود، فقط كافى است كه به اين آيه شريفه توجه شود كه مى‌فرمايد:

[و أن ليس للإنسان إلا ما سعى و أن سعيه سوف يرى‌][١].

و اين كه براى انسان جز آنچه تلاش كرده [هيچ نصيب و بهره‌اى‌] نيست،\* و اين كه تلاش او به زودى ديده خواهد شد.

ملاحظه مى‌شود كه در آيه شريفه «انما» وجود دارد كه دلالت بر حصر حقيقى مى‌نمايد، از آن طرف علل محاسبه نشده و نظارت خدا به موجودات و جريان استمرارى حوادث نمى‌گذارد كه هيچ انسانى اگر چه تمام نيروهاى فكرى فرزندان آدم را در مغز خود جاى بدهد به طور يقين و جزم مقدماتى را كه براى نتيجه‌اى ايجاد كرده است، آن چنان قطعى بداند كه احتمال تخلفى در آن نبوده باشد، آرى، ما به جهان هستى مسلط نيستيم، ما حدود اختيارات خود را كاملا مى‌شناسيم كه چه اندازه كم و ناچيز است و به همين جهت است كه خداوند مى‌فرمايد:

[و لا تقولن لشي‌ء إني فاعل ذلك غدا\* إلا أن يشاء الله‌][٢].

و هرگز درباره چيزى مگو كه من فردا آن را انجام مى‌دهم.\* مگر اين كه [بگويى: اگر] خدا بخواهد.

و نيز روشن است كه پيوستن حوادث و رويدادها به مشيت خداوندى چه اندازه باعث آرامش قلبى مى‌گردد؛ زيرا در آن هنگام كه مطابق تصورات انسان كارى انجام‌

[١] - نجم( ٥٣): ٣٩- ٤٠.

[٢] - كهف( ١٨): ٢٣.