عرفان اسلامى تفسير مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه - انصاريان، حسين - الصفحة ١٤ - توكل در قرآن

نمى‌گيرد و تمام مقدمات به هدر مى‌رود، با يأس و نوميدى بنيان كنى مواجه مى‌گردد، در صورتى كه اگر تمام حوادث را پس از فعاليت‌هاى ممكن به مشيت خداوندى موكول نمايد هنگام تخلف از نتيجه آن اضطراب و نوميدى صورت نخواهد گرفت، همين روش دوجانبه را خداوند در آيه شريفه چنين مى‌فرمايد:

[فبما رحمة من الله لنت لهم و لو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك فاعف عنهم و استغفر لهم و شاورهم في الأمر فإذا عزمت فتوكل على الله إن الله يحب المتوكلين‌][١].

[اى پيامبر!] پس به مهر و رحمتى از سوى خدا با آنان نرم خوى شدى، و اگر درشت خوى و سخت دل بودى از پيرامونت پراكنده مى‌شدند؛ بنابراين از آنان گذشت كن، و براى آنان آمرزش بخواه، و در كارها با آنان مشورت كن، و چون تصميم گرفتى بر خدا توكل كن؛ زيرا خدا توكل كنندگان را دوست دارد.

در توكل تكيه بر غير خدا وجود ندارد؛ زيرا فقط خداست كه طرف توجه انسان است، البته هيچ كس منكر نيست كه انسان بايستى در همه شؤون خود خداوند را مورد توجه قرار بدهد، ولى هنگامى كه درست دقت كنيم خواهيم ديد كه كار و كوشش به حسب قوانين طبيعت كه جلوه‌گاه مشيت خداوندى است، بهترين وسيله توجه به خدا و اطاعت از دستور اوست كه نيروى بازوى خدادادى را به كار مى‌اندازد و در راه معاش خود و ديگران با تقلايى كه مى‌كند بهترين عبادت را انجام مى‌دهد، مرد آگاه هرگز نيروپرست نيست، مرد با ايمان مى‌داند كه سبب‌ساز تمام سبب‌ها خداست، بلكه سرتاپاى وجود او از خدا است، بنا بر اين توجه، چگونه‌

[١] - آل عمران( ٣): ١٥٩.