اخلاق اسلامى - داودى، محمد - الصفحة ١٢١ - منشأ احسان
شرايط امربهمعروف و نهىازمنكر
آيات و رواياتى كه در مباحث پيشين آورديم، آشكارا وجوب و ضرورت عمل به اين وظيفه اخلاقى را بيان مىكنند. از همين رو، علماى اسلامى جملگى معتقد به وجوب اين عمل هستند. البته بايد دانست كه وجوب اين عمل، كفايى است؛ بدين معنا كه اگر گروهى يا فردى به اين وظيفه عمل كردند، لازم نيست ديگران بدان اقدام كنند.[١] افزون بر اين، بايد توجه داشت كه امر كردن به واجبات و نهى كردن از محرماتْ واجب است و امر كردن به مستحبات و نهى كردن از مكروهات نيز امرى مستحب.
با اين همه، عمل به اين وظيفه شرايطى دارد كه بدون آنها كسى نمىتواند بدان اقدام كند:
١. بداند عملى را كه شخص ديگر انجام داده حرام، يا عملى را كه ترك كرده، واجب است.
٢. بايد احتمال دهد امربهمعروف و نهىازمنكر بر فرد امر يا نهىشده تأثير مىگذارد. بنابراين اگر بداند امر و نهى او بىفايده است، نبايد به اين كار اقدام كند.
٣. اگر بداند امر و نهى او موجب مىشود خود وى يا نزديكانش متحمل ضرر مالى يا جانى شوند، اين وظيفه از او ساقط مىشود. البته اين شرط در صورتى است كه ترك امربهمعروف و نهىازمنكر موجب از ميان رفتن اصل دين يا ايجاد بدعت و تحريف در دين نشود.
٤. بايد بداند فردى كه مرتكب حرام شده يا واجبى را ترك كرده، از آن كار پشيمان نيست و قصد تكرار آن را دارد.[٢]
در روايات نيز به اين شرايط اشاره شده است: از امام صادق عليه السلام پرسيدند: آيا امربهمعروف و نهىازمنكر بر همه مسلمانان واجب است؟ فرمود: خير. از وى پرسيدند: چرا؟ فرمود:
«امربهمعروف و نهىازمنكر تنها بر مسلمان قدرتمند مُطاعِ آگاه به معروف و منكرْ واجب است، نه بر مسلمان ضعيفى كه راه به جايى ندارد.»[٣]
راه و روش امربهمعروف و نهىازمنكر
در اينجا دو پرسش مطرح مىشود: نخست اينكه چرا برخى در انجام اين وظيفه سستى مىكنند؟
[١] - بنگريد به: امام خمينى رحمه الله، تحريرالوسيله، ج ١، ص ٤٤٤
[٢] - بنگريد به: همان، ص ٤٥٣
[٣] - محمدبن يعقوب كلينى، الكافى، ج ٥، ص ٦٠