اخلاق اسلامى - داودى، محمد - الصفحة ٨١ - منشأ توكل
افزون بر اين، رابطه فضيلتهاى اخلاقى با صبر نيز چون رابطه صبر با ايمان است؛ زيرا هيچ كار پسنديده اخلاقى جز با صبر و استقامت در برابر لشكريان جهل انجامپذير نيست و از اين روست كه برخى از علماى اخلاق گفتهاند: «اكثر اخلاق داخل در صبر است.»[١]
منشأ صبر
در برخى روايات به منشأ و علتهاى صبر و استقامت اشاره شده است. اميرالمؤمنين عليه السلام در روايتى يقين و ايمان به خدا را سرچشمه صبر مىداند.[٢] در روايتى ديگر، ريشه صبر را يقين نيكو به خداوند بازگو مىكند.[٣] از اين روايات روشن مىشود كه منشأ اصلى صبر در مؤمن، ايمان و يقين به خداست. مؤمن كه خدا را مىشناسد و به صدق وعدههاى او اطمينان دارد و مىداند خداوند در مقابل همه زحمتها و سختىها و تلخىهايى كه وى در راه اطاعتِ او متحمل مىشود، پاداشى درخور عطا خواهد كرد، در برابر همه اينها به نيكى مقاومت مىكند.
تاريخ اسلام نشان مىدهد مؤمنان واقعى در برابر سختىها چون كوه استوارند و هيچگونه سختى نمىتواند آنان را از پيمودن مسير خدا بازدارد.
درجات و مراتب صبر
صبر نيز چون ديگر صفتهاى ايمانى مراتب و درجاتى دارد. برخى دانشمندان اخلاق، مراتب چهارگانه صبر را اينگونه بيان كردهاند:
نخست صبر در طاعت كه سيصد درجه در ثواب بيفزايد؛ دوم صبر از آنچه حرام است كه ششصد درجه بيفزايد؛ سوم صبر در معصيت در اول آن، كه نهصد درجه بيفزايد و چهارم صبر بر بلا كه درجه صديقان است.[٤]
همچنين نراقى بر پايه انگيزه شخص صابر، صبر را سه درجه مىداند:
نخست صبر براى نشان دادن قوت نفس خود به مردم. اين صبر عوام است كه جز اين دنيا را
[١] - ملااحمد نراقى، معراج السعادة، ص ٦٤٤
[٢] - تميمى آمدى، غررالحكم و درر الكلم، ص ٢٨٠
[٣] - همان، ص ٢٨١
[٤] - ابوحامد محمد غزالى، كيمياى سعادت، ج ٢، ص ٣٥٢