اخلاق اسلامى - داودى، محمد - الصفحة ٦٧ - آثار و پيامدهاى محبت

در سوره توبه، خداوند به پيامبر صلى الله عليه و آله دستور مى‌دهد:

قُل لَّن يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَعَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ؛[١] بگو: «جز آنچه خدا براى ما مقرر داشته هرگز به ما نمى‌رسد. او سرپرست ماست، و مؤمنان بايد تنها بر خدا توكّل كنند.»

با توجه به اين آيات، روشن مى‌شود كه توكل يكى از ويژگى‌هاى اصلى مؤمن است. در روايات بسيارى نيز به اين مطلب تصريح شده است. امام‌رضا عليه السلام مى‌فرمايد:

ايمان چهار ركن دارد: توكل بر خداوند عزوجل، رضا به قضاى او، تسليم بودن در برابر فرمان‌هاى او و واگذارى امور به خداوند.[٢]

مفهوم توكل‌

توكل در لغت به معناى واگذاشتن است. از اين رو به كسى كه انجام برخى كارهاى خود را به ديگرى وامى‌گذارد، متوَكِّل و به كسى كه انجام كار به او واگذار شده است، وكيل مى‌گويند. در متون اسلامى نيز توكل در همين معنا به‌كار رفته است با اين تفاوت كه مؤمن امور خود را به خدا وامى‌گذارد، نه غيرخدا. به ديگر سخن، مؤمن تنها به توانايى و لطف خداوند اعتماد و اطمينان دارد؛ زيرا از نظر او آفريدگار جهان و تمام موجودات تنها خداوند است و حكومت بر اين جهان نيز تنها از آنِ اوست. در روايتى مى‌خوانيم:

پيامبر صلى الله عليه و آله از جبرئيل پرسيد: توكل بر خداوند عزوجل چيست؟ جبرئيل گفت: علم به اينكه هيچ آفريده‌اى زيانى و سودى نمى‌رساند و بخشش و منعى نمى‌كند و اينكه از آفريدگان نااميد باشد. هرگاه بنده‌اى چنين باشد، براى كسى جز خداوند كار نمى‌كند و از كسى جز خدا نمى‌ترسد و اميد نمى‌بندد و به كسى جز خداوند طمع نمى‌ورزد. اين همان توكل است.[٣]

برخى پنداشته‌اند توكل بر خداوند بدين معناست كه مؤمن براى تأمين نيازهاى خود و خانواده‌اش نبايد به كار و فعاليت بپردازد؛ چرا كه اين نيازها با توكل مؤمن به خداوند به خودى‌

[١] - توبه( ٩): ٥١

[٢] - محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ٦٨، ص ١٣٥

[٣] - همان، ص ١٣٨