اخلاق اسلامى - داودى، محمد - الصفحة ١٨٩ - آثار پيروى از هواى نفس
عُجب آن است كه انسان بدون مقايسه خود با ديگرى نعمتهاى خود را بزرگ شمارد و نعمتدهنده را فراموش كند.[١]
در روايات نيز تكبر نزديك در همين معنا بهكار رفته است. از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت شده است:
بزرگترين تكبر غَمص مردم و سفاهت حق است. راوى مىگويد: عرض كردم غمص چيست و سفاهت حق به چه معناست؟ فرمود: اين است كه حق را نشناسى و بر اهل حق طعن زنى. كسى كه چنين كند، با خداوند بر سر رداى الهىِ تكبر به دشمنى برخاسته است.[٢]
در روايتى از امامصادق عليه السلام نيز آمده است:
تكبر آن است كه مردم را كوچك شمارى و حق را [به رسميت] نشناسى.[٣]
در روايتى ديگر عمربن يزيد مىگويد: به امامصادق عليه السلام عرض كردم: من غذاى خوب مىخورم و از عطرهاى خوشبو استفاده مىكنم و بر مركب عالى سوار مىشوم و غلامم به دنبال من حركت مىكند. آيا به نظر شما اين تكبر است تا آن را رها كنم؟ امام عليه السلام مدتى سكوت كرد و فرمود: متكبر ملعون كسى است كه مردم را غمص كند و حق را [به رسميت] نشناسد و نپذيرد. عرض كردم: حق را ناآگاه نيستم و پذيرفتهام، ولى غمص مردم چيست؟ فرمود: كسى كه مردم را كوچك شمارد و بر آنها بزرگى بفروشد، متكبر است.[٤] بر پايه اين روايت، تكبر آن است كه انسان ديگران را كوچك شمرده، از پذيرش حق سر باز زند.
اقسام تكبر و درجات آن
دانشمندان اخلاق براى تكبر اقسامى را برشمردهاند كه اين تقسيمبندى بر اساس فردى است كه انسان نسبت به او تكبر مىورزد. شُبَّر تكبر را سه قسم بيان مىكند:
١. تكبر در برابر خدا: گاه شخص متكبر ربوبيت خداوند را نمىپذيرد و درنتيجه به درگاه الهى
[١] - عبدالله شُبَّر، اخلاق، ص ٢٨٥
[٢] - محمدبن يعقوب كلينى، الكافى، ج ٢، ص ٣١٠
[٣] - همان
[٤] - همان، ص ٣١١