اخلاق اسلامى - داودى، محمد - الصفحة ١٨٨ - آثار پيروى از هواى نفس

در جهنم وادى‌اى براى متكبران وجود دارد به نام سقر. اين وادى از شدت گرماى خود به خداوند شكايت مى‌كند و از او مى‌خواهد تا به او اجازه دهد نفسى تازه كند. پس نفسى مى‌كشد و جهنم آتش مى‌گيرد.[١]

اميرالمؤمنين عليه السلام تكبر را حماقت،[٢] دام بزرگ شيطان،[٣] بزرگ‌ترين گناه، دردناك‌ترين عيب، زينت ابليس‌[٤] و زشت‌ترين صفت‌[٥] مى‌داند.

بدين‌ترتيب، در نظام اخلاقى اسلام تكبر يكى از صفات رذيله و بلكه بدترينِ اين صفت‌هاست.

مفهوم تكبر

تكبر از كبر، يعنى بزرگى گرفته شده است؛ بدين معنا، كه انسان خود را درحالى‌كه واقعاً بزرگ نيست، بزرگ ببيند. ملامهدى نراقى در تعريف تكبر مى‌گويد: تكبر حالتى است كه آدمى خود را از ديگرى بالاتر ببيند. درنتيجه، چنين شخصى از همنشينى با ديگران مضايقه دارد؛ با آنها هم غذا نمى‌شود؛ در كنار آنها نمى‌نشيند؛ از ديگران انتظار سلام دارد و ....[٦]

عُجب يكى ديگر از صفت‌هاى ناپسند است كه با تكبر تفاوت دارد. عُجب كه از عَجَب مشتق شده، بدين معناست كه انسان چنان شيفته توانايى‌ها و ويژگى‌هاى خود شود كه حالت تعجب و شگفتى به او دست دهد و بدون اينكه خود را با ديگران مقايسه كند، با ديدن توانايى‌هاى خود دچار خودپسندى شود؛ درحالى‌كه انسان تنها زمانى دچار تكبر مى‌شود كه خود را با ديگران مقايسه كند و به اين نتيجه برسد كه از آنها برتر است. از اين رو، شُبَّر مى‌نويسد:

[١] - همان، ص ٣١٠

[٢] - بنگريد به: تميمى آمدى، غررالحكم و دررالكلم، ص ٣٠٩

[٣] - همان

[٤] - همان

[٥] - همان

[٦] - بنگريد به: ملامهدى نراقى، جامع السعادات، ص ٢١٦