نافرمانى،غرق شدن در گناه و ترك عمل، از آثار اين صفت رذيله است. چنين فردى گناهان خود را كوچك و رحمت و مغفرت خدا را بسيار مى‌داند، از اين‌رو با او احساس صميميت كاذب مى‌كند و بر نافرمانى و ترك عمل جرئت مى‌يابد.[١] اين جرئت درصورتي كه انسان توفيق توبه نيابد، افزون بر پيامدهاى دنيوى، آتش دوزخ را نيز درپى دارد. از اين‌رو، قرآن كريم دارندگان اين صفت را از زيان كاران شمرده است.

همان‌گونه كه خوف از خدا و بيم از سوءعاقبت توصيه شده و فضيلت شمرده شده، اقسامى از خوف مانند ترس از غيرخدا[٢] نيز مورد نكوهش قرار گرفته است. كسي كه از خدا نترسد، از همه چيز خواهد ترسيد؛ چنانكه امام صادق (ع) مى‌فرمايد: «كسي كه از خدا نترسد، خداى متعال او را از همه چيز مى‌ترساند.»[٣]

همچنين خداوند در حديث قدسى مى‌فرمايد:

به عزتم قسم! براى بنده‌ام بين دو خوف و دو امن را جمع نمى‌كنم: پس اگر در دنيا از من در امن باشد، در روز قيامت او را مى‌ترسانم و اگر در دنيا از من خائف باشد، در روز قيامت او را ايمن خواهم داشت.[٤]

راهكارها

يأس و قُنوط نقطه مقابل اميد است كه با افراط در خوف ملازم است. از اين‌رو اگر خوف زياد گردد، اما اميد پا به پاى آن فزونى نيابد، حالت يأس پديد مى‌آيد.

توجه عميق به اين حقيقت كه خداوند خير محض است و هيچ نقصى در او راه ندارد و اينكه او منبع فيض و چشمه جود بى‌نهايت است و لطف و رحمتش همه مخلوقات رادر برمى‌گيرد، زنده‌كننده دل‌هاى نااميد است.[٥] براي ريشه‌كن كردن رذيلت نااميدى بايد در

[١] - بنگريد به: محمدمهدى نراقى، جامع السعادات، ج ١، ص ٢١٨؛ عبدالحسين دستغيب، گناهان كبيره، ص ٨٧؛ محمدتقى مصباح‌يزدى، اخلاق در قرآن، ج ١، ص ٤١١ و ٤١٢.

[٢] - بنگريد به: محمدمهدى نراقى، جامع السعادات، ج ١، ص ٢٠٧ و ٢٤٢.

[٣] - مَن لَمْ يخَفِ اللهَ اخافَه اللهُ من كل شي‌ءٍ.( محمد بن يعقوب كلينى، الكافى، ج ٢، ص ٦٨.)

[٤] - و عزّتي و جلالي لا اجمعُ علي عبدي خوفَين و لا اجمعُ له امنَين، فاذا امِنَني في الدنيا اخَفتُهُ يوم القيامه و اذا خافني في الدنيا امَّنته يوم القيامه.( محمد بن على بن بابويه‌قمى، الخصال، ج ١، ص ٧٩.)

[٥] - بنگريد به: محمدمهدى نراقى، جامع السعادات، ج ١، ص ٢٥٨.