«تسويل» يك مفهوم روان‌شناسانه دقيق قرآنى است. تسويل يعنى انسان گاهى از درون، خودش را فريب مى‌دهد، نفس انسان خواسته خود را چنان جلوه مى‌دهد و به دروغ نقش و نگار مى‌بندد كه انسان، فريب خورده و به دنبال آن مى‌رود.٢

يكى از مواهب خداوند به اهل آخرت اين است كه آنان را نسبت به عيوب خويش بينا مى‌كند تا تنها با اين عيوب مشغول شوند و به زشتى‌هاى ديگران نپردازند. همچنين حيله‌هاى شيطان و نفس را براى آنها مى‌نماياند تا نفس‌شان بدانها راهى نداشته باشد.٣ به بيانى ديگر، فهم اين عيوب و حيله‌ها كار بس دشوارى است كه اهل دنيا بر آن فائق نمى‌آيند و به همين‌رو گرفتار فريب نفس مى‌شوند.

خودآگاهى، كشف خويشتن و توانايى‌هاى نهفته‌اى است كه خداوند در ما نهاده و پرورش آن را بر عهده ما گذارده تا آنها را سرمايه زندگى قرار دهيم. استعدادها و ظرفيت‌هاى آدمى دو دسته‌اند: بخشى از آن، نوعى و عمومى است كه همه افراد بشر از آن برخوردارند - مانند استعداد كمال معنوى و روحانى - و بخشى ديگر نيز فردى است؛ همچون استعدادهاى شغلى و حرفه‌اى كه افراد جامعه را در وضعيت‌هاى متفاوت و مكمل قرار مى‌دهد. بيشتر استعدادهاى مشترك مربوط به كمال فردى انسان‌ها و بيشتر استعدادهاى شخصى مربوط به كمال اجتماعى آنان است. بنابراين خودآگاهى و خودفراموشى دو سطح دارد: خودآگاهى و خودفراموشى «نوعى» و «شخصى».

(١) . زمانى كه برادران يوسف پيراهن او را با خونى دروغين آغشته ساخته، نزد پدر آوردند كه و ادعا كردند گرگ او را خورده است، يعقوب گفت: «بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً» [نه] بلكه نفس شما كارى [بد] را براى شما آراسته است.» (يوسف (١٢):١٨.) همچنين وقتى سامرى در ساختن گوساله طلايى براى بنى اسرائيل مورد عتاب موسى قرار گرفت، گفت: «وَ كَذٰلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي؛ و نفس من برايم چنين فريبكارى كرد» (طه (٢٠):٩٦.)

(٢) . مرتضى مطهرى، انسان كامل، ص ٢٢٢.

(٣) . فأول ما أبصر، عيوب نفسه حتى يشغل بها عن عيوب غيره و أبصره دقائق العلم حتى لا يدخل عليه الشيطان. (حسن بن محمد ديلمى، ارشاد القلوب، ج ١، ص ٢٠٥.)