قرآن، كتاب اخلاق - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ٤٨ - جايگاه توكل

پس اگر كشاورز بى آن كه زمين خود را شخم بزند و بذرى بكارد و يا در آبيارى بموقع و مراقبت از محصول خود تلاش كند، به خدا توكّل نمايد، توكّل او به جايى نخواهد رسيد و نتيجه دل‌خواه او را به ارمغان نمى‌آورد. بنابراين فقط در صورت تلاش و سعى و اقدام عملى در مسير دستيابى به هدف است كه توكّل، بى‌نيازى را به ارمغان مى‌آورد؛ زيرا هيچ متوكّلى بدون تلاش و حركت، بى‌نياز نشده است؛ حقيقتى كه در حديثى گران‌بها از امام صادق (ع) اين گونه بيان شده است:

ان الغنى و العزّ يجولان فاذا ظفرا بموضع التوكّل اوطنا.[١]

بى نيازى و توانمندى جولان مى‌دهند، پس آن گاه كه به جايگاه توكّل مى‌رسند آن جا را وطن خود برمى‌گزينند.

با اين توضيحات طبيعى است كه توكّل بدون تلاش، نتيجه جهالت و نادانى برشمرده شود.[٢] رسول گرامى اسلام (ص) با گروهى كه كشت و كار نمى‌كردند برخورد كرد. از آنان پرسيد: شما چه كاره‌ايد؟ گفتند: ما توكّل‌كنندگانيم. فرمود: «نه، بلكه شما سرباريد».[٣]

جايگاه توكّل‌

يكى از پرسش‌ها در موضوع توكّل اين است كه توكّل بر خدا تا چه اندازه اهميت دارد؟ آيا به راستى بدون توكّل نمى‌توان امور خويش را

[١]. الكافى، ج ٢، ص ٦٥، ح ٣؛ كشف الغمة، ج ٢، ص ٤٢٣:« و قال( ع) انى لا ملق أحيانا فأتاجر الله بالصدقة و قال لا يزال العز قلقا حتى يأتى داراً قد استشعر أهلها اليأس مما فى أيدى الناس فيوطنها».

[٢]. ر. ك: احياء علوم الدين، ج ١٣، ص ١٩٢.

[٣]. مستدرك الوسائل، ج ١١، ص ٢١٧، ح ١٢٧٨٩.