قرآن، كتاب اخلاق - سبحانىنيا، محمد تقي - الصفحة ١٠٢ - ٣ صبر مركب(تركيبى)
شكيبايى در جايى كه اقتضاى هر دو نوع صبر را دارد، از فضيلت مضاعف برخوردار است؛ زيرا دشوارتر است. ازاين رو مىبايست پاداشى دوچندان داشته باشد. قرآن كريم در سوره قصص به اين موضوع دقيق و ظريف توجه كرده، در بيان فضيلت اين دسته از نيكوكاران و پاداشى كه خداوند براى آنان در نظر گرفته است مىگويد:
أُولئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِما صَبَرُوا وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ.[١]
اينها را دو بار پاداش دهند؛ زيرا شكيبايى كردند و بدى را به نيكى دفع نمودند و از آنچه روزى آنان كرديم، انفاق مىكنند.
البته برخى از مفسران، جبران گناه را با عمل نيك، معناى عبارت وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ دانستهاند،[٢] اما به نظر مىرسد اگر مقصود از آيه، معناى نخست باشد دو بار پاداش، توجيهى ندارد؛ اما اگر مقصود از آيه، معناى دوم يعنى پاسخ دادن خطاى ديگران با رفتار پسنديده باشد، پاداش مضاعف خداوند براى اين دسته از نيكوكاران توجيه منطقى دارد. اين معنا را برخى ديگر از مفسران پذيرفتهاند و نيكى مقابل بدى همنوعان را مقصود از آيه مىدانند و برخى ديگر، آيه را متضمن هر دو معنا دانستهاند.[٣]
[١]. قصص: ٥٤.
[٢]. روح المعانى، ج ١٠، ص ٣٠٢.
[٣]. مجمع البيان، ج ٧، ص ٤٠٤؛ ترجمه مجمع البيان، ج ١٨، ص ١٢:« سخنان زشت و ناپسندى كه از كفار مىشنوند به سخنان نيكو و پسنديده پاسخ مىگويند»؛ اطيب البيان، ج ١٠، ص ٢٥٣:« هر سيئهاى كه از كفار به آنها مىرسيد در مقابلش اينها به حسنه تلافى مىكردند، در مقابل ظلمهاى آنها اينها احسان مىكردند در ناملايمات صبر مىكردند، در جهلورزى آنها حلم و بردبارى داشتند، در مقابل منكرات، معروفات به جا مىآوردند، در مقابل كفر ايمان مىآوردند، در مقابل ضلالت هدايت را اختيار مىكردند و بالجمله در مقابل هر بدى خوبى مىكردند»؛ جوامع الجامع، ج ٣، ص ٢٢٥؛ بحر المحيط، ج ٨، ص ٣١٤:« بالإيمان و الطّاعة المعاصى المتقدّمة، أو بالحلم الأذى»؛ تفسير ابن كثير، ج ٦، ص ٢٢٠:« أى لا يقابلون السيئ بمثله، و لكن يعفون و يصفحون».