قرآن، كتاب اخلاق - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ١٩٥ - ٣ فروتنى با مؤمنان

وَ اخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.[١]

در برابر هر يك از مؤمنان كه از تو پيروى مى‌كند، بال فروتنى فرود آر.

البته علامه طباطبايى تعبير «خفض جناح» را بر معناى ديگرى نيز حمل كرده است: صبر و خويشتندارى و سازگارى با مؤمنان. وى در توضيح اين معنا مى‌گويد:

صبر با اين معنا مناسبت دارد؛ يعنى پيامبر (ص) هم در معاشرت و تربيت و تأديب مؤمنان، به آداب الهى پايبند است يا كنايه از لزوم ملازمت آن حضرت با آنان و تنها نگذاشتن و جدا نشدن از ايشان است، چنانچه مرغ نيز وقتى خفض جناح مى‌كند، ديگر پرواز نمى‌كند و از جوجه‌هايش جدا نمى‌شود.[٢]

به هر روى، فرمان خدا به همراهى، مهربانى، فروتنى و صبر و بردبارى با مؤمنان، در حقيقت، تأثير اين ويژگى‌هاى اخلاقى و نقش آنها را در محكم شدن روابط اجتماعى بيان مى‌كند. اما اين نوع فروتنى با مؤمنان- كه مستحق چنين توجهى از سوى نبى اكرم (ص) هستند- ازاين‌روست كه آنان نيازمند دستگيرى و هدايتند، در حالى كه به اهميت اين دستگيرى آگاه نيستند. پس اگر نسبت به آنان تواضع و مهربانى صورت نگيرد، از گِرد پيامبر (ص) پراكنده و در نتيجه از هدايت‌هاى نبوى محروم مى‌شوند. اين معنا در آيه ديگرى از

[١]. شعرا: ٢١٧.

[٢]. ر. ك: الميزان فى تفسير القرآن، ج ١٢، ص ١٩٣.