قرآن، كتاب اخلاق - سبحانى‌نيا، محمد تقي - الصفحة ١٠٠ - ٢ صبر بر عمل

به معروف و نهى از منكر، جهاد در راه خدا يا حتى نماز گزاردن در جامعه‌اى كه با انجام آن فريضه مخالفت مى‌شود و پايبندان به آن مورد اذيت و آزار قرار مى‌گيرند. بسيارى از آيات جهاد، ناظر به اين معنا و لزوم صبر در برابر سختى‌هاى جهاد تا زمان فرا رسيدن يارى خداوند است.

ناگفته نماند كه برخى صاحب‌نظران مسلمان، صبر را به گونه‌اى ديگر تقسيم كرده و صبر قبل از اطاعت خدا، صبر هنگام اطاعت و صبر پس از اطاعت خدا را از شكل‌هاى صبر بر عمل دانسته‌اند.[١] سپس خويشتن‌دارى از فاش ساختن عمل نيك خود و پرهيز از ريا و سُمعه‌[٢] را مصداق صبر پس از اطاعت دانسته‌اند. اما به نظر مى‌رسد شكيبايى ورزيدن پس از انجام عمل، ذيل صبر بر عمل يا صبر در طاعت نمى‌گنجد. اين قسم از شكيبايى، ذيل صبر در ترك جاى مى‌گيرد؛ زيرا پس از انجام عمل نيك، نفس انسان دوست دارد آن را آشكار كند و تحسين اطرافيان را برانگيزد و خود را محبوب سازد. در حالى كه انسان مؤمن با به خاطر آوردن لزوم اخلاص براى قبولى طاعات، به خواهش نفس خود كه به آشكار ساختن آن عمل مايل است پاسخ «نه» مى‌گويد و نفس خويش را از هر گونه عملى كه موجب ريا و سُمعه پس از عمل شود باز مى‌دارد. اين رفتار همانند منّت نهادن پس از انجام عمل نيك است كه قرآن كريم از آن نهى كرده، مى‌فرمايد: «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، صدقات خويش را با منّت و اذيت باطل نكنيد همچون كسى كه مال خويش را براى ريا (تظاهر) خرج مى‌كند و به خدا و معاد

[١] ر. ك: الصبر فى القرآن الكريم، ص ٤٧.

[٢].« ريا» به معناى نشان دادن عمل نيك به ديگرى و« سُمعه» به معناى بيان كردن و به گوش ديگران رساندن آن عمل است.