بخش وسيعى از روايات به‌يادگارمانده درباره نفس، ناظر به ضرورت، اهميت و فضيلت مجاهده با نفس و مقابله و مبارزه با آن است، كه در مفهوم، با كنترل نفس تفاوت زيادى دارد. اكنون پرسش اين است كه بين مفهوم كنترل نفس و روايات مربوط به جهاد با نفس و مخالفت با آن چگونه مى‌توان جمع كرد؟

در پاسخ بايد گفت براى تعبير جهاد و مبارزه با نفس، در روايات دو توجيه قابل ذكر است: نخست آنكه همان‌گونه كه پيش‌تر بيان شد، نفس انسان همواره در پى رهايى و بى‌قيدى و خواستار نيل به هر لذتى، از هر راه ممكن است. نفس، صاحب خود را به سوى ارضاى تمايلات نفسانى و شهوات حيوانى، جسمانى و مادى فرا مى‌خواند و خواستار ناديده گرفتن خطوط قرمز شرعى، اخلاقى و قانونى است. ازاين‌رو اگر كسى بخواهد نفس خويش را تحت كنترل خويش درآورد و عقل را بر آن حاكم كند و به تعبير روايات، بر آن لجام زند، بايد با خواسته‌هاى بى حد و حصر آن مخالفت كند، كه همان مجاهده و مخالفت است. پس روايات مجاهده با نفس، در حقيقت ناظر به حركت نخست انسان پيش از غلبه يافتن بر نفس است؛ چرا كه در مسير كنترل نفس، ابتدا مجاهده و مقابله با نفس رخ مى‌دهد و استمرار مقابله و مجاهده، به غلبه كامل بر نفس و به كنترل درآوردن آن منجر خواهد شد. ازاين‌رو در روايتى مشهور، پيامبر (ص) پس از پايان پيروزى بر دشمن، به ياران خود آفرين گفته، سپس آن‌ها را به جهاد اكبر فرامى‌خواند. در اين حديث شريف، جهاد اكبر به مفهوم وادار كردن نفس به اطاعت از خدا معنا شده است:

المجاهد من جاهد نفسه فى طاعة الله عزّ و جلّ‌

:[١] مجاهد كسى است كه در راه اطاعت از خداوند، با نفس خويش مبارزه كند.

همچنين امام على (ع) نتيجه جهاد با نفس را تملك آن دانسته است كه به‌خوبى بيانگر آن است كه مقصود از جهاد با نفس، تسلط بر آن و اسير تمايلات آن نبودن است.[٢] پيامبر (ص) شدت عمل بر نفس را غلبه بر آن دانسته، مى‌فرمايد:

«الشديد من غلب نفسه؛[٣]

نيرومند كسى است كه بر نفس خويش پيروز شود».

[١]. احياء علوم الدين: ج ٣ ص ٨٤.

[٢]. عيون الحكم و المواعظ: ص ١٠٧.

[٣]. كتاب من لا يحضره الفقيه: ج ٤ ص ٣٧٨ ح ٥٧٨٧.