٣. اينكه كدام رفتار، رفتار اخلاقى با خود به شمار مى‌رود، با چگونگى انجام‌دادن آن رفتار متفاوت است. در اين كتاب، تاكنون درپى برشمردن مهم‌ترين رفتارهاى اخلاقى انسان با خود و تبيين وجه اخلاقى بودن آن بوده‌ايم و لذا بيان چگونگى آن را به فرصتى ديگر موكول مى‌كنيم.

اصلاح رفتار اخلاقى به منظور تربيت نفس است و شناخت نفس به منزله مهم‌ترين رفتار اخلاقى با خود، مقدمه‌اى براى رفتارهاى ديگر نيز به شمار مى‌رود؛ اما بدين معنا نيست كه بايد شناخت نفس به طور كامل تحقق يابد تا پس از آن وارد مرحله بعد، يعنى تربيت نفس شويم. بى‌ترديد هر اندازه در تربيت نفس خود بيشتر جلو رويم، بر درجه شناخت از نفس خود نيز افزوده مى‌شود. اما براى اقدام در

جهت تربيت خويشتن، شناخت اوليه لازم است و بدون اين شناخت، انسان‌ها در مسير تربيت خود گام نمى‌گذارند، يا براى اين منظور مسير درستى انتخاب نمى‌كنند. پس از حصول «شناخت خود»، و «تلقى صحيح از خود به عنوان رفتارهاى اخلاقى اوليه»، «تربيت خويشتن» رفتار اخلاقى ديگرى است كه انسان خردمند به آن اهتمام خواهد ورزيد.

بنابراين در اينكه انسان، نيازمند تربيت صحيح است ترديدى نيست و لزوم و اهميت آن چنان است كه يكى از رشته‌هاى مهم علوم انسانى، رشته علوم تربيتى است. البته در علوم تربيتى، بيشتر به تربيت ديگران پرداخته مى‌شود و به موضوع «تربيت خود» كمتر توجه جدى مى‌شود؛ اما در علم اخلاق، به تربيت نفس اهتمام ويژه‌اى مى‌شود. در آموزه‌هاى اخلاقىِ دين، براى تربيت خويشتن دستورالعمل‌هاى مهمى توصيه شده است كه در اينجا به‌تفصيل به بيان مهم‌ترينِ آن‌ها خواهيم پرداخت. به اين ترتيب اگر تربيت خود را يكى از برترين رفتارهاى نيك انسان در رابطه با خود بدانيم، براى تربيت خويش با استفاده از آموزه‌هاى اخلاقى اسلام، انجام‌دادن اقدامات ذيل اجتناب‌ناپذير خواهد بود:

كنترل نفس‌

خداوند در وجود انسان، غرائز و اميال گوناگون قرار داده است؛ غرائز و اميالى كه همه آن‌ها براى ادامه حيات او ضرورت داشته، در وقت مناسب، كارآمد است. از جمله اين تمايلات مى‌توان به «خشم»، «محبت به خود»، «دوستى مال و زندگى‌