ويژگى‌هاى ناپسند، به جامعه معرفى شود. به عبارت ديگر، اهتمام به رفتارهاى شايسته و پسنديده، نفس آدمى را به خُلقيات نيكو متلبس مى‌كند، كه يكى از مهم‌ترين اهداف اديان آسمانى و پيامبران الهى همين بوده است؛ آن‌گونه كه پيامبر خاتم (ص) در جمله‌اى كوتاه آن را به‌صراحت بيان كرده و فلسفه بعثت خود را كامل كردن مكارم و ارزش‌هاى اخلاقى دانسته است.[١] همچنين انجام‌دادن رفتارهاى زشت و ناپسند مى‌تواند از وجود ويژگى اخلاقى متناسب با آن رفتار در ضمير فاعل آن حكايت كند، و تكرار اين قبيل رفتارها و اصرار بر آن‌ها موجب شكل‌گيرى آن صفت اخلاقى ناپسند در نهاد آدمى شود.

اكنون اين پرسش مطرح است كه رفتارهاى اخلاقى كه ممكن است موجب ايجاد مكارم اخلاق در ضمير انسان شود يا برخاسته از مكارم اخلاقى باشد و موجب تقويت و استحكام آن مكارم اخلاق در ضمير او گردد كدام است؟

در اين فصل تلاش شده است مهم‌ترين رفتارهايى كه در جهت اصلاح رابطه انسان با خود و برقرار كردن تعاملى سازنده با خويش مؤثر و كارآمد است بررسى شود تا از اين طريق، تعاملاتى كه آثار ناشايستى در وجود انسان در پى دارد نيز شناخته شود. پيش از پرداختن به مصاديق رفتارهاى ياد شده، توجه به چند نكته ضرورى است:

١. پيش‌تر اشاره كرديم كه رفتارهاى اختيارى انسان با خود، كه از آن به «رفتارهاى درون‌شخصى» ياد مى‌شود، همواره از سنخ رفتارهاى بيرونى كه در خارج واقع مى‌شوند نيستند. چه بسيار رفتارهايى كه انسان با اختيار خود انجام مى‌دهد، اما هيچ گونه نمود خارجى ندارد؛ مانند فكر كردن و اراده انجام كار. استاد مصباح يزدى در اين خصوص مى‌گويد:

فعل اختيارى منحصر به افعال قصدى و ارادى و نيز افعال خارجى نيست؛ بنابراين افعالى نيز كه مى‌توانند متصف به حسن و قبح شوند و در محدوده علم اخلاق و كاوش‌ها و ارزش‌هاى اخلاقى قرار گيرند، منحصر به افعال خارجى و كارهاى ارادى نخواهند بود، بلكه مى‌توانند افعالى باشند كاملًا درونى مثل فكر

[١]. مكارم الاخلاق: ص ٨؛ بحار الانوار: ج ٦٧ ص ٣٧٢:

انى بعثت لاتمم مكارم الاخلاق.