دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٩٩ - ٢ ارزيابى احاديث كشتار در قيام امام مهدى عليه السلام

پديد آورد تا معارف قرآنى و حديثى را تبيين و ترويج نمايند كه از جمله آنها مسئله مهدويت بوده است. از ديگر سو، اين دوره بنا بر شرايط خاصّ فرهنگى و كلامى آن، همزمان با ظهور فرقه‌هايى چون غاليه و واقفه است كه در اثر كج‌فهمى و كج‌نگرى‌هاى خود، چهره برخى از معارف اسلامى از جمله آموزه مهدويت را تيره‌ناك كرده بودند و در گزاره‌هاى نقلى آن، دست يازيده بودند. در مقابل، امامان عليهم السلام ضمن نقد اين جريان‌ها به تبيين آموزه اصيل ظهور مهدوى پرداختند. از اين رو، احاديث مورد بحث مى‌توانند نوعى اصلاح نگره‌ها و پندارهاى ناصواب در باب مهدويت نيز تلقّى گردند كه فرقه‌هايى آن را به نفع خود، تغيير داده و يا مصادره كرده بودند كه در برخى از احاديث نيز (همانند ترديد در عدم تسامح امام مهدى عليه السلام و شبهه ترحّم وى در صورت فاطمى بودنش)،[١] بخشى از آن، انعكاس يافته است.

از اين رو، فضاى كلّى حاكم بر صدور احاديث مورد بحث، يك فضاى خاصّ تاريخى و فرهنگى است كه بايد در تحليل و تبيين آنها، مدّ نظر قرار بگيرد. در تك حديث امام على عليه السلام نيز هر چند مخاطبِ اصلى، طيف فكرى و سياسى بنى اميّه است، ليكن مى‌توان آن را از باب مصداق تاريخى عهد امام عليه السلام توجيه كرد و ضمن الغاى خصوصيتِ تاريخى بنى اميّه، مواجهه امام مهدى عليه السلام را با هر جريان مشابه بنى اميّه، از همين نوع دانست.

٢. ارزيابى احاديث كشتار در قيام امام مهدى عليه السلام‌

در يك طبقه‌بندى كلّى، احاديث مربوط به كشتار در قيام امام مهدى عليه السلام را مى‌توان به سه دسته «جنگ»، «گردن زدن مخالفان» و «عدم ترحّم» تقسيم كرد كه البتّه ميزان دلالت آنها بر كشتار در قيام مهدوى، متفاوت است.

[١].« ... لا يُعطيهِم إلَّاالسَّيفَ هَرجا هَرجا، مَوضوعا عَلى‌ عاتِقِهِ ثَمانِيَةَ أشهُرٍ حَتّى‌ تَقولُ قُرَيشٌ: لَو كانَ هذا مِن وُلدِ فاطِمَةَ لَرَحِمنا»( ر. ك: ص ٨٦ ح ١٦٨٥).