دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٥ - نقد روايت«لا مهدى إلاعيسى عليه السلام»

ابن كثير (٧٠١- ٧٧٤ ق) در الملاحم و الفتن، پس از تصحيح اجمالىِ سند و اين كه محمّد بن خالد جَنَدى صنعانى، مجهول نيست، بلكه ثقه است و نيز يونس بن عبدالأعلى موثّق است مى‌گويد:

اين حديث، در نگاه نخست، مخالف رواياتى است كه در آن ثابت شد مهدى، غير از عيسى بن مريم است؛ ولى مى‌توان آن را توجيه كرد كه اگر مراد از يكى بودن، قبل از ظهور است، معنايش آن است كه ظهور يك مهدى قبل از مسيح، منافات ندارد با ظهور مسيح كه مهدى اعظم باشد و اگر مراد، وحدت و يكى بودن مهدى و عيسى پس از ظهور است، معناى روايت اين است كه عالى‌ترين مهدى، عيسى بن مريم است و در اين صورت، نفى مهدى ديگر نمى‌كند.[١]

همچنين ابن قيّم اين قول را از برخى بدون نام بردن از گوينده‌اش بازگو كرده است‌[٢] كه گمان مى‌رود همان ابن كثير منظور باشد.

حاصل آن كه اين حديث، بجز جمله پايانىِ آن يعنى «لا مهدى إلّاعيسى بن مريم»، به اسناد مختلف و مضمون‌هاى متفاوت در مصادر حديثى منقول است و اين زياده، تنها در سنن ابن ماجة به اين حديث اضافه شده و بيهقى نيز آن را با تفاوتى اندك، در سند آورده است و با توجّه به ايرادهاى سندى و ناسازگارى اين فراز با اخبار متواتر و مستفيض، اين زياده، قابل اثبات نيست.

[١]. نهاية البداية و النهاية: ج ١ ص ٢٧.

[٢]. المنار المنيف، ص ١٣٦.