دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ١١١ - دفع فتنه، راهبرد قرآنى

يُقاتِلونَ- وَاللَّهِ- حَتّى‌ يُوَحَّدَ اللَّهُ ولا يُشرَكَ بِهِ شَيئاً، وَ حَتّى‌ تَخرُجَ العَجوزُ الضَّعيفَةُ مِنَ المَشرِقِ تُريدُ المَغرِبَ و لا يَنهاها أحَدٌ.[١]

به خدا سوگند، مى‌جنگند تا خدا، يگانه شمرده شود و چيزى را همتاى او نگيرند و تا آن جا كه پيرزن ناتوان، آهنگ رفتن از شرق به غرب كند و كسى او را باز ندارد.

اين دو متن در حقيقت، يك حديث اند كه به دو نقل از امام باقر عليه السلام در كتاب الكافى و تفسير العيّاشى گزارش شده‌اند و سند كلينى از اعتبار بالايى برخوردار است.

مفهوم و مقصود

دفع فتنه، راهبرد قرآنى‌

مفسّران مراد از «فتنه» در آيه ٣٩ از سوره انفال را كفر،[٢] شرك‌[٣] و برخى افزون بر كفر، هر گونه فساد و بغى‌[٤] دانسته‌اند. علّامه طباطبايى نيز فتنه را به چيزى كه باعث مشقّت انسان مى‌گردد، معنا كرده است كه در جنگ، رفع امنيت و نقض صلح، غلبه استعمالى پيدا كرده است.[٥] مفسّرانى نيز با اشاره به اختلاف نظر در مصداق‌يابى فتنه در اين آيه، فتنه در زبان قرآن را تسلّط غير مشروع دانسته و آشكارترين معانى شرك را تسلّط نامشروع يا خضوع در برابر چنين تسلّطى گفته‌اند. خاستگاه سلطه شرعى، ايمان به خداست و از حق يارى مى‌جويد و به آزادى انسان مى‌انديشد.[٦]

مطابق دلالت اين آيه، اصل مقابله مسلّحانه با فتنه و مظاهر آن، دستور الهى است و قطعيت اين حكم، آن چنان استوار است كه مفسّرانى، آن را ناسخ آيات: «كُفُّوا

[١]. ر. ك: ص ٨٤ ح ١٦٨٤.

[٢]. تفسير القمّى: ج ١ ص ٢٧٨، أحكام القرآن: ج ٢ ص ٨٥٤.

[٣]. التفسير الكبير، مقاتل بن سليمان: ج ٢ ص ١١٥؛ الصافى: ج ٢ ص ٣٠٣.

[٤]. أحكام القرآن، جصّاص: ج ٤ ص ٢٢٩.

[٥]. الميزان: ج ٩ ص ٧٥.

[٦]. تفسير هدايت، مدرّسى يزدى: ج ٤ ص ٥٢.