علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٩٦ - بررسی و بازیابی کتاب مفقود «الخصائص العلویة»
با یافت شدن این دو روایت نطنزی در کتاب فرائد السمطین ـ که حاوی تمجیدهایی از صحابه است ـ میتوان به این نتیجه رسید که وی به لحاظ مذهبی، از اهل سنت بوده، اما این گرایش وی به هیچ عنوان مانع نقل فضایل و کرامات امام علی و اهل بیت نبوده و آنچه او در بارۀ اهل بیت نقل کرده، همان مناقب و فضایلی است که شیعیان نیز برای ائمه نقل میکنند. محتمل است کتاب نطنزی نیز همچون دیگر کتابهای اهل سنت ـ که در مناقب امام علی نوشته میشود ـ شامل موارد بیشتری از روایاتی بوده که فضایل امام علی و صحابه دیگر را هم زمان و آمیخته به یکدیگر نقل میکنند، بوده باشد که تنها موارد اندکی از آن به منابع بعدی ـ که گرایشهای شیعی داشتهاند ـ منتقل شده باشد.
منابع قرن هشتم به بعد، از این کتاب، به صورت مستقیم، مطلبی نقل نکردهاند و گویا این کتاب پس از این، مفقود شده است. نویسندگان این قرن و قرون بعدی، هر چند از نطنزی مطالبی را نقل کردهاند، اما این موارد به نقل از منابع دیگر بوده است. موارد چنین است:
ـ علامه حلی (م ٧٢٦ق)، در کشف الیقین فی فضایل امیر المؤمنین، دو روایت از کتاب خصائص نقل کرده است؛ هر چند در متن چاپی، به اشتباه، کتاب خصائص از «طبری» دانسته شده که در واقع، تصحیف «نطنزی» است. با این که علامه حلی اجازه نقل از این کتاب را داشته و این اجازه را به بنو زهره نیز واگذار کرده است،[١] اما به نظر میرسد که خود وی به طور مستقیم، به کتاب دسترسی نداشته و دو روایت نقل شده در کشف الیقین را به واسطۀ کشف الغمة اربلی نقل کرده است. این دو روایت یکی در بارۀ این است که ملائکه هفت سال پیش از سایر مردم بر امام علی و پیامبر درود میفرستادهاند[٢] و دومی در بارۀ سخن رسول خداست که امام علی را فاروق امت و یعسوب مؤمنان دانسته است.[٣] دو روایت نقل شده توسط علامه حلی در میان منابعی که پس از نطنزی از وی روایاتی را نقل کردهاند، تنها در کشف الغمة اربلی به همان گونه و با همان تعابیر یافت میشود.[٤]
ـ ابن نما حلی (م ٨٤١ق) در مثیر الأحزان، دو روایت از نطنزی نقل کرده است. به نظر میرسد این روایات به واسطۀ کتاب الدر النظیم بوده است. شاهد بر مطلب، چنین است که شامی در الدر النظیم، پیش از نقل گزارشی در بارۀ پخش شدن ندایی در مدینه ـ که خبر شهادت امام حسین را اعلام میکرد ـ اظهار میدارد که این مطلب را تنها نطنزی نقل کرده است (و من ذلك: ما انفرد به النطنزی فی كتاب الخصائص). ابن نما نیز در مثیر الاحزان، پیش از ارائۀ خلاصه همان مطلب، همچون شامی نوشته است: و مما انفرد به النطنزی فی كتاب الخصائص. هماهنگی در عبارات، نشانگر آن است که ابن نما مطالب را از الدر النظیم شامی برداشت کرده است.
برخی دانشمندان شیعی دیگر نیز تصریح کردهاند که موارد نقل شده از نطنزی در کتابهایشان به واسطۀ منابع دیگر بوده است. بیاضی (م ٨٧٧ق)، در صراط المستقیم کتاب خصائص نطنزی را از جمله
[١]. همان، ص٤٦٩.
[٢]. همان، ص٤٩٤.
[٣]. مهج الدعوات، ص٢١٤.
[٤]. الدر النظیم، ص٣٣٣.