با ملاحظۀ عملکرد علامه مجلسی در حل تعارض روایات متعارض در بحار الأنوار می‌توان دریافت که وی در این مقام، بیشتر، از روش علاج ثبوتی بهره جسته است؛ یعنی بیشتر، بدون آوردن دلیل و برهان، به بیان احتمالات متعدد در جمع اخبار پرداخته و سعی کرده است تمام احتمالاتی را که خود دور از ذهن نمی‌داند، مطرح کند و در حقیقت، به جمع روایات و توجیه آنها بپردازد؛ گو این که در موارد معدودی نیز در حل تعارض روایات و جمع بین متعارضین، به دلایل علمی مورد نظر خود اشاره کرده است.[١]

علاوه بر این، مجلسی، به طور معمول، احتمالات متعددی را در مقام ایجاد سازگاری مفهومی میان روایات متعارض مطرح می‌کند و در بیان آنها به ترجیح احتمالی بر دیگر احتمالات قائل نیست و به این وسیله، در حقیقت، داوری را به محقّقان واگذار می‌کند؛ از این رو، ما در اینجا به مهم‌ترین روش‌های مؤلّف بحار الأنوار در مقام جمع روایات متعارض بر اساس آنچه خود در اثنای توضیحات فقه‌الحدیثی آورده، اشاره می‌کنیم و تأکید می‌کنیم که مجلسی تقریباً در کنار تمام آنها، احتمالات دیگری را نیز مطرح کرده است که مجال پرداختن به آنها در این نوشتار وجود ندارد:

١.حمل لفظ بر مجاز

حقیقت، لفظی است که در معنای وضعی خود به کار رفته و مجاز لفظی است که با داشتن رابطه‌ای با معنای حقیقی، در غیر معنای وضعی آن استعمال شده است و قرینه‌ای بر عدم استعمال آن در معنای حقیقی‌ وجود دارد. این رابطه می‌تواند مشابهه یا غیر آن و لفظی یا حالی باشد.[٢]

استفاده معصومان: یا راویان سخن آنان از الفاظ و تعابیر خاص بر سبیل مجاز، گاهی موجب تعارض ظاهری برخی از روایات با همدیگر شده است؛ بدون آن که تعارض واقعی میان آنها وجود داشته باشد. مجلسی نیز به این امر توجه داشته و تعارض برخی روایات را بر این اساس، حل کرده است:

مجلسی دو روایت در بارۀ علم خداوند از کتاب التوحید مطرح كرده است: در روایت اول، امام صادق٧ فرموده است: «علم از کمال خدای تعالی است». در روایت دیگر، خطاب به حمران آمده است: «علم مانند دست توست».[٣]

مجلسی، پس از نقل نظریات دانشمندان در بارۀ این دو روایت، می‌گوید: در این روایت، مجاز رخ داده است و منظور این است که همان‌طور که دستْ آشکارترین عضو انسان است، معلومات نیز در نزد خداوند چنین ظهوری دارد. دلیل او در اثبات مدعای خود، مثلی در نزد عرب است که بیانگر همین معناست. مجلسی، به صورت تلویحی، نظریات دانشمندان در ذیل روایت را رد کرده و معتقد است آنان در این باب دچار تکلف شده‌اند.[٤]

[١]. «تعارض ادله»، ص٤٨١.

[٢]. معجم مقاییس اللغة، ج١، ص٤٧٩؛ القاموس المحیط، ج٣، ص١٤؛ لسان العرب، ج٨، ص٥٣.

[٣]. اسباب اختلاف الحدیث، ص٣٩.

[٤]. مبانی رفع تعارض، ص٢٠٤.