علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٩١ - علامه مجلسی و جمع روایات متعارض
استنساخ، وقوع تصحیف و تحریف در متون روایات، تقیه و پارهای عوامل دیگر، روایات متعارضی به وجود آمد و در مجامع روایی وارد شد. ظهور پدیدۀ تعارض در اخبار منقول، دانش مختلف الحدیث را ـ که به مسائل مربوط به حلّ تعارض روایات میپردازد ـ پدید آورد. اهمیت پرداختن به تعارض روایات، بیشتر
از اینجاست که روایات متعارض، آرای گوناگونی را سبب میشوند و از این رو، میتوان تصور کرد
که دستهای از نظریات گوناگون ریشه در اختلاف احادیث دارد و دانستن اسباب اختلاف و راههای
علاج آن، از تشتّّت آرای موجود در یک باب میکاهد و در نزدیک شدن به صواب مؤثر میافتد و شاید
بر همین اساس، پیشینیان تبحّر در آن را نشانۀ رسیدن به مرتبۀ اجتهاد و جواز نشستن بر مسند
فتوا دانستهاند.[١]
علامه مجلسی با گردآوری روایات فراوان در حوزههای حدیثی و تبویب گستردۀ آنها امکان ملاحظۀ تعارض روایات را بیش از پیش فراهم کرد. وی در سطح نسبتاً وسیعی، ذیل بسیاری از احادیث به شرح و توضیح روایات و بیان مباحث فقه الحدیثی، از جمله تعارض روایات، پرداخت و از این رهگذر، بر عمق و دامنۀ فعالیت محدّثان پیشین در حوزۀ تعارض روایات افزود و با در پیش گرفتن طرق و شیوههای گوناگون، شبهۀ تعارض را از بسیاری از روایات ظاهراً متعارض برطرف کرد؛ مسألهای که بنا به دلایلی، کمتر مورد توجه محققان قرار گرفته و تا کنون هیچ اثر مستقلّی در بارۀ آن تألیف نشده است. بر همین اساس، ما در این نوشتار برآنیم با ارائۀ نمونهها و مصادیق روشن، روشهای علامه مجلسی را در کشف و حلّ تعارض بدوی روایات استظهار کنیم.
روشهای کشف تعارض روایات از دیدگاه علامه مجلسی
موضوعبندی گسترده روایات در بحار الأنوار نقش قابل ملاحظهای در کشف تعارض اخبار ایفا میکند؛ کاری که از گردآوری روایات آن مشکلتر مینماید؛ چه، میتواند مهمترین عامل در کشف تعارض روایات به شمار رود؛ زیرا با کنار هم قرار دادن روایات در موضوعهای گوناگون و ملاحظۀ تفاوتهای مفهومی میان آنها میتوان به اختلاف ظاهری و واقعی آنها، اختلاف نسخهها، تقطیعها، شقوق مختلف موضوع، عامها و خاصها، قیدها، موارد تقیه و... پی برد.
نکتۀ دیگر، آن که با توجه به تنوع موضوعی برخی روایات، در عمل، این گونه نیست که به سادگی بتوان روایات متعارض را، در همۀ موارد، در کنار هم و در ذیل یک موضوع قرار داد، امّا به نظر میرسد مجلسی با وجود پراکندگی روایات متعارض در بخشهای گوناگون، در اثر آشنایی نزدیک با محتوای اخبار و مجموعۀ روایات توانسته است حوزههای تعارضات مفهومی وسیعی را در پارهای احادیث و ابواب روایی کشف کند و به حلّ و علاج آنها اهتمام ورزد.
در عین حال، آنچه مجلسی را بیش از همه در کشف و علاج تعارض روایات یاری داده تسلط او به مباحث علمی و کلامی است؛ مثلاً در برخی مباحث کلامی، مانند عصمت انبیا و ائمه:، سهو پیامبران
[١]. روح المعانی، ج١٠، ص٢٣٣.