در نوشتار حاضر، ضمن بررسی لغوی و مطالعۀ کاربردهای قرآنی و روایی مفهوم «راسخان در علم»، بر دو وجه ایجابی و سلبی در این مفهوم تأکید شده است. رسوخ در علم، براساس وجه ایجابی، به معنای ژرف‌اندیشی و اتقان دانش و آگاهی است که در ابعاد مختلف فهم آیات نقش دارد؛ اما براساس وجه سلبی از رسوخ در علم، معنای پایبندی به علم و یقین و پرهیز از تزلزل فکری و تردید و تعدی به عرصه‌های ناپیمودنی در شناخت حقایقی چون کنه ذات الهی به ذهن می‌آید. این تفکیک در تفسیر آیۀ هفتم سورۀ آل عمران ـ که دو قول عطف و استیناف در آن به نزاع سختی انجامیده و مسألۀ تأویل متشابهات و عالمان به تأویل را دامن زده است ـ نقش مهمی داشته و روایات گوناگون در تفسیر آیه و پیرو آن، تفاسیری را که دو وجه ساختاری و معنایی برای آیه در نظر گرفته‌اند، تأیید می‌کند. در حوزۀ مصادیق راسخان در علم نیز این دو گونگی معنایی مؤثر خواهد بود.

کلید واژه‌ها: راسخان در علم، متشابهات، تأویل، آیۀ هفتم سورۀ آل عمران.

درآمد

شناخت معنای «راسخان در علم»، به‌طور خاص در آیۀ هفتم سورۀ آل عمران به مثابۀ مفهومی کلیدی در فهم این آیه و حوزۀ تأویل نقش مهمی دارد. آیۀ مزبور از جمله آیاتی است که به دلیل وجوه ساختاری و معنایی آن عرصۀ مباحثات پر دامنه‌ای در میان مفسران مکاتب مختلف بوده است. بحث دانش تأویل و به‌طور خاص، تأویل‌پذیری یا تأویل‌ناپذیری متشابهات با معناشناسی این واژه مرتبط است. از عوامل اصلی گسترش دامنۀ بحث در این باره، روایات زیادی است که به‌طور ویژه در منابع شیعی در تعیین مصداق این واژه نقل شده است. از این رو، پژوهش در این باره در پرتو شواهد گوناگون، بویژه با تأمل در روایات مورد نظر، در شفاف شدن فضای مباحثات مؤثر خواهد بود.

[١] استادیار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.