یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٥٤ - ( حریت ) آزادمنشی و مناعت طبع، عزلت و انزوا

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٣، ص: ٢٥٤

آنجا که مساوات ظلم است:

بنابراین ازدیاد حقوق دولت و مداخلات آن در امور اجتماعی، مشخِص تکامل واقعی است.

آنجا که مداخله دولت نمونه تکامل است:

دخالتهای نامبرده از قبیل:

حمایت کودک در برابر تعدیات احتمالی ولایت پدری، تنظیم مقررات قانونی کار، تحدیدات وارده به حق مالکیت برای رعایت مصالح فردی و اجتماعی است و از این دخالتهای دولت نباید مانند گذشتگان هراسان بود، بلکه مداخلات مزبور و ازدیاد روزافزون آن در حقیقت به نفع جامعه و افراد است و دولت حقوق هریک از افراد را تأمین و از اجحافات جلوگیری میکند.

حقوق فطری غیرقابل سلب نداریم:

از اینجا ضمناً میتوان فهمید که حق دولت که از آن در اسلام به حق امام تعبیر میشود بر حقوق افراد مقدم است (النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم) و از اینجا معلوم میشود که حقوق فطری غیرقابل سلب نداریم؛ اگر هم فطری است نه به این معنی است که غیرقابل سلب است، بلکه به معنی اقتضاء دائم است. پس شاید بتوان گفت که نزاع بین حق فرد و حق دولت و یا به تعبیر دیگر بین حق فرد و حق جامعه از مظاهر نزاع بین حقوق فطری و حقوق موضوعه است [١].

فرق میان حقوق موضوعه و حقوق طبیعی:

زیرا در حقوق موضوعه همه افراد اعضای یک خانوادهاند و بر قانون لازم است که همه را حفظ کند، از این رو مصلحت کلی قانون اقتضاء میکند که مثلًا دسترنج فردی را به فرد محتاج دیگری بدهد اما قوانین و حقوق طبیعی چون جنبه شخصی و جزئی دارد چنین حکمی نمیکند.

فرق بین حقوق فطری و حقوق موضوعه را به جزئی و کلی هم میتوان گذاشت، یعنی حقوق فطری تعیین حق برای هر فرد علیحده

[١] ولی بعدها از کتاب مبانی حقوق نقل خواهد شد که فرق است بین حقوق طبیعی و اصالت فرد.