بهوجود میآید. رقابت، احتیاط بیشتری را در رعایت جانب سلیقه مردم ایجاب میکند. وقتی که این بیچاره ببیند مخالفت با عوام سبب میشود که از هستی ساقط گردد ممکن است پیش خود فکر کند که نهی از منکر وقتی واجب است که موجب ضرر و زیانی نگردد، اگر موجب ضرر و زیانی گردد تکلیف ساقط است.

بستگی معیشت این فرد به مردم، احساس و اندیشه تکلیف شرعی او را هم عوض میکند.

من اعتراف دارم که افراد استثنایی همواره بوده و هستند که علیرغم شرایط سخت اقتصادی به وظایف خود عمل کرده و میکنند، از رقابت و مرید داری منزّهند، ولی سخن در وضع افراد عادی و معمولی است. ضرورتی ندارد که ما وضعی به وجود آوریم که فقط «نخبه» ها قادر بر حسن انجام وظیفه باشند.

اثر ایمان و تقوا

ممکن است خواننده محترم تصور کند که ما در حسابهای گذشته اثر شگفتانگیز ایمان و تقوا را در اصلاح کارها فراموش کردهایم و مسائل را تنها از دریچه امور معاشی تجزیه و تحلیل کردهایم، علیهذا گفتههای گذشته فقط در مورد سازمانهای اجتماعی دنیایی صادق است نه در مورد سازمان روحانی که از افراد منزّه و متقی تشکیل شده و سر و کارشان با معنویات است؛ در سازمانهای روحانی روح ایمان و معنویت جای نظم و تشکیلات و سازمان مرتب و هر نوع محکمکاری را میگیرد.

عرض میکنم چنین نیست. من به اثر شگفتانگیز ایمان و تقوا معترفم. ایمان و تقوا بسیاری از مشکلات را حل میکند و جای بسیاری از محکمکاریها را میگیرد. اگر چنین بودجهای با همین آزادی و بدون مسئولیت و دفتر و حساب و بیلان در اختیار یک سازمان غیر روحانی بگذارند معلوم میشود چه خبر است. در سازمانهای دولتی با همه تشکیلات طویل و عریض و مسئولیتها و مجازاتها و محاکم، و با اینهمه رسیدگیها و بازرسیها، باز هر روز میبینیم که پروندههای اختلاس چند صد میلیونی در دادگستری مطرح است. قدرت دین و معنویت است که با اینهمه بینظمی و بیحسابی، روحانیت ما را نگهداری کرده و مانع متلاشی شدنش شده است.

در محیط مقدس روحانیت، زعمایی مانند مرحوم حاج شیخ مرتضی انصاری