همچنان که گفتیم در باب عدالت اجتماعی برداشتها مختلف است. اما باید ببینیم برداشت اسلام از عدالت اجتماعی چیست، آیا اسلام همان برداشتی را دارد که کمونیسم بیان میکند؟ یا آن که در این زمینه اسلام با نظر کاپیتالیستها موافق است؟

و یا آن که چیز دیگری است متفاوت با همه اینها؟ انشاءاللَّه در این زمینه در شبهای بعد به تفصیل صحبت خواهم کرد. اما نکتهای که میخواهم در طی این صحبت بر روی آن تأکید کنم این است که اسلام در این زمینه معنویت را جزء لاینفک میداند.

تفاوت عمده میان مکتب اسلام با سایر مکاتب در این جهت، این است که اسلام معنویت را پایه و اساس میشمارد. ما در تاریخ نمونههای فراوانی درباره این جهتگیری رهبران اسلامی داریم که واقعا مایه مباهات ماست. حساسیتی که اسلام در زمینه عدالت اجتماعی و ترکیب آن با معنویت اسلامی از خود نشان میدهد، در هیچ مکتب دیگری نظیر و مانند ندارد.

در سال فتح مکه زنی مرتکب جرمی شده بود که باید مجازات میشد. اتفاقا این زن که دزدی کرده بود وابسته به یکی از خانوادههای بزرگ و جزو اشراف طراز

[١]. چند سال پیش در روزنامهای مطلبی از قول سوئدیها نقل شده بود که بیمناسبت نیست آن را برای شما نقل کنم. عنوان مطلب «سیاست و گاو» بود. از یک سوئدی پرسیده بودند: سوسیالیسم یعنی چه؟ جواب داده بود: سوسیالیسم یعنی این که اگر دو گاو ماده داشته باشی و همسایهات گاوی نداشته باشد، یکی را به همسایه بدهی.

کاپیتالیسم یعنی این که اگر دو گاو ماده داری یکی را بفروشی و یک گاو نر بخری، بعد مشغول دامداری بشوی و دائما تعداد گاوها را افزایش دهی.

کمونیسم یعنی هردو گاو را دولت از تو میگیرد و در عوض هر روز صبح یک کاسه شیر مخلوط با آب به تو میدهد.

نازیسم یعنی اگر دو تا گاو داری، هر دو را دولت میگیرد و خودت را در کوره آدمسوزی میاندازد.

زیر این مطلب، روزنامه نگار ایرانی اضافه کرده بود: ایرانیسم یعنی این که اگر دو تا گاو داری هر دو را دولت میگیرد، یکی را به کشتارگاه میفرستد و شیر دیگری را هم میدوشد و در فاضلاب خالی میکند.