افراد زیادی را دور خود جمع کرد با چه فداکاری و صمیمیتی! بشر همین قدر که به چیزی احتیاج پیدا کرد چندان در فکر خوب و بدش نیست. معده که به غذا احتیاج پیدا کرد به کیفیت اهمیت نمیدهد، هرچه پیدا کند با آن خود را سیر میکند. روح هم اگر به حدی رسید که تشنه یک مکتب فکری شد که روی اصول معین و مشخصی به سؤالاتش پاسخ دهد و همه مسائل جهانی و اجتماعی را یکنواخت برایش حل کند و جلویش بگذارد، اهمیت نمیدهد که منطقاً قوی است یا نیست. بشر آن قدرها دنبال حرف محکم و منطقی نیست، دنبال یک فکر منظم و آماده است که یکنواخت در مقابل هر سؤالی جوابی بگذارد. ما که کارمان فلسفه بود میدیدیم که آن حرفها چقدر سخیف است، اما چون آن فلسفه در یک زمینه احتیاجی عرضه شده بود و از این حیث یک خلئی وجود داشت، جایی برای خود باز کرد.

نشانه رشد فکری

بچه پس از دوران شیرخوارگی، فی الجمله که قوای مغزی و شعوریاش رشد میکند حالت سؤال پیدا میکند، درباره چیزهایی که دور و برش هستند سؤالاتی میکند.

باید به سؤالاتش طبق فهم خودش جواب داد، نباید گفت فضولی نکن، به تو چه؟

خود این سؤال علامت سلامتی مغز و فکر است، معلوم میشود قوای معنویاش رشد کرده و قوّت گرفته است. این سؤالات اعلام طبیعت است، اعلام خلقت است، دستگاه خلقت احتیاج جدیدی را اعلام میکند که باید به آن رسید.

همین طور است حالت جامعه. اگر در جامعه یک احساس نو و ادراک نو پیدا شد، علامت یک نوع رشد است. این هم اعلام خلقت است که احتیاج جدیدی را نشان میدهد. اینها را باید با هوا و هوس و شهوتپرستی فرق گذاشت. نباید اشتباه کرد و اینها را هوا و هوس دانست و فوراً آیات مربوط به این موضوع را خواند که: انْ تُطِعْ اکثَرَ مَنْ فِی الْارْضِ یضِلّوک عَنْ سَبیلِ اللَّهِ [١] یا: وَ لَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ اهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّمواتُ وَ الْارْضُ [٢].

[١]. انعام/ ١١٦: [و اگر از اکثریت اهل زمین اطاعت کنی تو را از راه خدا گمراه میسازند.][٢]. مؤمنون/ ٧١: [و اگر حق از هواهای نفسانی آنان پیروی کند، هر آینه آسمانها و زمین فاسد شوند.]