ضعف روحانیت شیعه نیز همین است. روحانیین شیعه اجبار و الزامی ندارند که از دولتها اطاعت کنند اما ناگزیرند سلیقه و عقیده عوام را رعایت کنند و حسن ظنّ آنها را حفظ نمایند. غالب مفاسدی که در روحانیت شیعه هست از همین جاست.

روحانیت شیعه و روحانیت سنی

اگر روحانیت ایران را با روحانیت مصر و زعامت دینی «جامع ازهر» مقایسه کنیم میبینیم که هرکدام از ایندو از نظر سازمان، امتیازی بر دیگری دارد.

در مصر به علل خاصی که مهمترین آنها نداشتن بودجه مستقل و دیگر طرز تفکری است که درباره اولیالامر دارند، رئیس جامع ازهر با انتخاب رئیس جمهور تعیین میگردد. رئیس جامع ازهر در مصر از این نظر مانند دادستان کل کشور است در تشکیلات دولتی ما که با فرمان شخص اول مملکت تعیین میشود. اما در روحانیت ایران چنین چیزی نیست، بلکه اگر تمایل مقامات دولتی نسبت به ریاست و زعامت شخصی محرز گردد موجب شکست و سقوط او خواهد بود.

در سه سال پیش در یکی از روزنامهها عکس علّامه شیخ محمود شلتوت، مفتی اعظم و رئیس جامع ازهر را در اتاق کار خودش دیدم در حالی که بالای سرش عکس جمال عبدالناصر بود. در ایران ممکن نیست حتی در اتاق محقر یک طلبه کسی عکس یکی از مقامات را ببیند. زعیم روحانی مصر هرگز آنقدر قدرت پیدا نخواهد کرد که در قضیهای مانند قضیه تنباکو حکومت وقت را از پا درآورد.

چرا؟ چون متکی به دولت است.

ولی از طرف دیگر روحانی مصری چون زندگی و معاش و مقام خود را در دست مردم نمیبیند و متکی به عوام نیست، خود به خود حرّیت عقیده دارد، مجبور نیست به خاطر عوام حقایق را کتمان کند. بعید به نظر میرسد یک زعیم روحانی شیعه در وضع حاضر هر اندازه روشنضمیر و اصلاحطلب و مخلص باشد بتواند فتوایی مانند فتوای دو سال پیش شیخ شلتوت که یک طلسم هزارساله را شکست، صادر کند و قدمی مانند قدم او بلکه خیلی کوچکتر از قدم او بردارد.

در قرون اولیه اسلامی که علمای دینی ایران و مصر از نظر معاش وضع مشابهی داشتند، روحانیین ایران از لحاظ روشنبینی و تألیفات متنوع در رشتههای مختلف و ابتکار در علوم از مصریها عقب نبودند، بلکه به اعتراف خود مصریها ایرانیان در