زمان ائمه اطهار علیهم السلام اشخاصی بودند که همین وظایف را به عهده داشتند: حلال و حرام تعلیم میکردند، نصیحت و موعظه میکردند، در حوزههای درس شرکت میکردند و خودشان حوزه درس داشتند. در عین حال هرکدام از آنها شغل و حرفهای برای زندگی داشتند. بسیاری از آنها با عنوان شغل و حرفه خود از قبیل تمّار، عطّار، بزّاز، خرّاز، طحّان، سمّان، حذّاء، وشّاء و غیره در کتب حدیث و فقه و تاریخ شناخته میشوند. هیچ دیده نشده که رسول خدا یا ائمه اطهار یک یا چند نفر را دستور داده باشند از همه کارها دست بکشند و منحصراً به مشاغلی که امروز مشاغل روحانی نامیده میشود از قبیل افتاء و تدریس و امامت جماعت و وعظ و تبلیغ و غیره بپردازند. این است نظر عدهای.

حقیقت این است که اگر افرادی زندگی خود را از راه دیگر تأمین و با این حال متصدی شئون روحانی بشوند بسیار خوب است. همیشه افراد کمی از این قبیل بوده و هستند، اما نمیتوان گفت همه افراد باید اینچنین باشند و در غیر این صورت وارد نشوند؛ زیرا با تغییراتی که در وضع زندگی مردم نسبت به صدر اسلام پیدا شده و با توسعه روزافزون علوم و احتیاجات، ضرورت دارد گروهی همه عمر ممحّض باشند برای تحصیل و اداره شئون دینی مردم، و ناچار بودجه مخصوصی لازم است که با طرز صحیحی در این راه مصرف شود.

در صدر اسلام احتیاج اینقدر نبوده، عقدهها و شبههها و همچنین معاندین و دشمنان اسلام اینقدر نبودهاند. ضرورت دارد همیشه گروهی ممحّض برای دفاع از اسلام و جوابگویی به احتیاجات دینی مردم بوده باشند. آری، انصاف این است که برخی شئون روحانی که فعلًا معمول است از قبیل امامت جماعت، نه یک شأن مخصوص روحانی است و نه کسی حق دارد آن را بهانه قرار داده و دست از هر کار و شغل و خدمتی بکشد و در انتظار موقع نماز بماند و مسجدی برود و برگردد و زینت مجالس ختم باشد و اینها را شغل شاغل خود قرار دهد و عمری کلّ بر اجتماع بوده باشد.

به هرحال این جمود فکری است که صرفاً به حکم این که یک چیزی در صدر اسلام نبوده اکنون هم که احتیاج و ضرورت ایجاب میکند نباشد.

ب. فرض دیگر این است که روحانیت بودجه مخصوص خود را از اوقاف و صدقات جاریه استفاده کند.