مسیر آمده، از اینجا جویی را جدا کنیم و به اینها بدهیم تا برای زمین خودشان ببرند؛ مگر این که بگوییم قسمتی از مملکت را تجزیه میکنیم و به آنها میدهیم و الّا- چنان که افرادی هم از اول میگفتند- گروههایی که در ایدئولوژی با یکدیگر اختلاف نظر دارند و دو مسیر مختلف را میخواهند طی کنند، اشتراک، پیمان بستن با یکدیگر، شریک شدن در یک معامله در مورد آنها امکان و معنی ندارد، آن فقط یک تاکتیک است که عجالتا این کار را میکنیم تا بعد یا شما پیش میبرید یا ما پیش میبریم، یا شما از این مسیر میبرید یا ما از آن مسیر میبریم. بر این اساس، در این مرحله این مسئله که سهم یک عده را بدهیم [معنی ندارد،] یا آنها پیش میبرند ما دیگر سهمی نخواهیم داشت و یا ما پیش میبریم آنها دیگر سهمی نخواهند داشت. نمیشود انقلاب را در آنِ واحد در دو مسیر متناقض حرکت داد. در دو مسیر متناقض حرکت دادن، گاهی از این طرف کشاندن گاهی از آن طرف کشاندن انقلاب مساوی است با نابودی انقلاب.

این بحث که ماهیت این انقلاب چیست، برای پیدا کردن راه آینده انقلاب مفید و مؤثر است. البته مسائل اجتماعی مسائلی نیست که بشود به نحو کلی [در باره آنها نظر داد.] وقتی که مثلا ما میگوییم یک حرکت اجتماعی چنین مسیری را طی کرده است معنایش این نیست که تمام افراد اجتماع به طوری که یک فرد هم خارج نباشد این گونه فکر میکردهاند، بلکه مقصود این است که این حرکت اجتماعی در مجموع و کل خودش از چه نقطهای آغاز شده و به سوی چه مقصدی بوده است.

کیفیت رهبری، یکی از راههای شناخت ماهیت انقلاب

یکی از راههای شناختن یک انقلاب و یک نهضت کیفیت رهبری آن است. ببینیم این نهضت چگونه و از چه مسیری رهبری شده است. روز اوّلی که نهضت شروع شد هیچ کس نیامد خودش را برای رهبری کاندیدا کند و بعد هم مردمْ روز اول به او رأی بدهند که تو رهبر هستی، بعد آن رهبر برای مردم راه انتخاب کند. افراد و گروههای زیادی که واقعا درد نسبتا مشترک داشتند در مسیر افتادند ولی تدریجا رهبر خود به خود انتخاب شد. چقدر از روحانیین چه از مراجع و چه غیر مراجع شرکت داشتند، چقدر از غیر روحانیین چه گروههای اسلامی و چه گروههای غیر اسلامی