ندانست، برعکس عامل ترقی و تعالی شمرد [١] و همچنین به ارنست رنان، فیلسوف فرانسوی معاصرش که به اسلام تاخته بود و آن را ضد علم و عامل انحطاط مسلمین به حساب آورده بود، پاسخ داد [٢].

٥. مبارزه با استعمار خارجی اعم از استعمار سیاسی که در مسائل داخلی کشورهای اسلامی دخالت میکرد، و استعمار اقتصادی که منجر به کسب امتیازات ظالمانه و غارت کردن منابع مالی و اقتصادی جهان اسلام میشد، و استعمار فرهنگی که به نوعی فرهنگزدایی از نظر فرهنگ اسلامی میپرداخت و آنها را به آنچه خود داشته و دارند بیاعتقاد میکرد و برعکس، فرهنگ غربی را یگانه فرهنگ انسانی و سعادتبخش معرفی میکرد تا آنجا که برخی روشنفکران مسلمان را معتقد ساخت که اگر شرقی میخواهد متمدن شود باید از فرق سر تا ناخن پا فرنگی شود؛ خطش خط فرنگی، زبانش زبان فرنگی، طرز لباس پوشیدنش همان طرز لباس پوشیدن فرنگی، آدابش، مراسمش، تشریفاتش، ادبیاتش، عقایدش، فلسفهاش، هنرش، اخلاقش همه فرنگی شود.

سید طرح همبستگی دین و سیاست را برای دو جبهه لازم میدانست: جبهه استبداد داخلی و جبهه استعمار خارجی. کوشش فراوان داشت که شعور مذهبی مسلمانان را برای مبارزه با استبداد و استعمار بیدار سازد و برای این برنامه، نسبت به هر برنامه اصلاحی دیگر حق تقدم قائل بود.

کوششهایی که بعدها متقابلًا از طرف عمّال استعمار در جهت جدایی دین و سیاست (سکولاریسم) به عمل آمد که به نام «عَلْمانیت» [٣] معروف شد و آتاتورک را قهرمان بزرگ آن باید به شمار آورد، برای مقابله با همین طرح بود. اندیشه علمانیت را در جهان عرب، مسیحیان عرب تبلیغ کردند. واضح است که اگر همبستگی دین و سیاست اصل مسلّم شناخته شود، مسیحیان عرب نقشی در جامعه نخواهند داشت.

ولی تنها مسیحیان عرب نبودند که اندیشه علمانیت را تبلیغ میکردند، عدهای از

[١]. همان مدرک و کتاب سید جمال الدین حسینی، پایهگذار نهضتهای اسلامی، تألیف آقای صدرواثقی.[٢]. رجوع شود به رساله اسلام و علم، نوشته آقای سیدهادی خسروشاهی.[٣]. این لغت به همان معنی است که در بالا گفته شد. هر چند عربینماست، در لغت نشانهای از آن پیدا نکردیم.