مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٢ - دو امتیاز

پرداخت، این طبقه را بهترین پایگاه برای مبارزه با استبداد و استعمار تشخیص داد.

از مضمون و محتوای نامههایی که سید به علمای شیعه، خصوصاً نامهاش به زعیم بزرگ مرحوم حاج میرزا حسن شیرازی (اعلی اللَّه مقامه) و نامه دیگرش که صورت بخشنامه دارد به سران علمای معروف و برجسته شیعه در عتبات و در تهران و مشهد و اصفهان و تبریز و شیراز و غیره نوشته است، این مدعا کاملًا پیداست. سید جمال تشخیص داده بود که در روحانیت شیعه اگر احیاناً افرادی رابطه نزدیک با مستبدان زمان خود داشتهاند، وابستگی خود را با روحانیت و مردم و دین حفظ کردهاند و از آن اصل که در فقه مطرح است یعنی «استفاده از پایگاه دشمن به سود مردم» پیروی کردهاند، و اگر احیاناً افرادی هم بودهاند- که البته بودهاند- که واقعاً وابسته بودهاند، جنبه استثنایی داشتهاند و لهذا مردم شیعه پیوند محکم خود را با روحانیت شیعه در طول تاریخ نگسستهاند [١].

روش سید جمال در قبال روحانیت شیعه، تأثیر فراوانی داشت هم در جنبش تنباکو که منحصراً وسیله علما صورت گرفت و مشتی آهنین بود بر دهان استبداد داخلی و استعمار خارجی، و هم در نهضت مشروطیت ایران که به رهبری و تأیید علما صورت گرفت. در تاریخ سید جمال به عنوان یک شخصیت مسلمان انقلابی آگاه هرگز دیده نشده است که روحانیت شیعه را بکوبد یا تضعیف نماید، با آنکه شخصاً در اثر برخی ناآگاهیها صدمات و آزارهایی هم دیده است.

آقای محیط طباطبایی مینویسند:

سید در سفر اول خود به اروپا که «عروة الوثقی» را انتشار میداد، متوجه اهمیت نفوذ روحانیان برای انجام اصلاحات شده بود و در نامهای که همان اوان در اروپا به یکی از ایرانیان مقیم مصر (که او هم برای نجات از دست مأمورین ایران، خود را «داغستانی» نامیده بود) نوشته است، صریحاً میگوید که علمای ایران در انجام وظایف خود کوتاهی نکردهاند و این مأمورین دولت ایران بودهاند که همواره اسباب زحمت و درماندگی و