عدم تماميت اين روايات از نظر دلالت: به دليل اين كه مقصود از اجتماع كه در اين دسته از روايات آمده، اجتماع همه افراد امت است؛ بنابراين صرفاً با اجتماع گروهى از امت بر امرى از امور، هم چنان كه در جريان بيعت سقيفه روى داد، عصمت آنان ثابت نمى‌شود.

واقعيت اين است كه اجتماع تمام امت با تمام طايفه‌ها و اشخاص آن و در همه دوره‌ها و سرزمين‌ها بعيد است، مگر در ضروريات دين (مثل وجوب نماز و زكات) كه آن هم اثباتش نيازمند اجماع نيست؛ بلكه اين امور فارغ از اجماع، حجت است. (٥٩)

٢. مبناى كشفى اماميه

مبناى كشفى، مبنايى است كه اماميه بدان قائلند و آن را به لحاظ شكلى و در مماشات با شيوه تحقيق اهل سنت در اصول فقه يكى از ادله چهارگانه به شمار مى‌آورند. توضيح اين كه اماميه اجماع را دليل مستقلى در مقابل كتاب و سنت نمى‌دانند؛ بلكه چنان كه كاشف از سنت و قول معصوم (ع) باشد، بدان تمسك مى‌كنند؛ بنابراين حجّيت متعلّق به اجماع نيست؛ بلكه متعلّق به قول معصوم است كه به واسطه اجماع، كشف شده است (البته در صورتى كه شايستگى كشف از قول معصوم را داشته باشد).

خراسانى در اين زمينه چنين سروده است:

و ليست العبرة بالاجماع	من حيث نفسه بلا نزاع
ما بيننا بل لانكشاف قد ذكر	فعادم الكشف به لاتعتبر (٦٠)

بدون ترديد اجماع به خودى خود ميان ما شيعيان، اعتبار ندارد؛ بلكه شيعه معتقد است: اعتبار اجماع از ناحيه كشف از قول معصوم است؛ پس اجماعى كه كاشف از قول

(٥٨) بحوث في علم الاصول، ج٤، ص٣٠٨.
(٥٩) ر.ك: اصول الفقه، ج٢، ص١٠١.
(٦٠) الالفية النوريه (ضمن كتاب اراجيز اربعه)، ص٥٦.