همچون بيع است و بخشى ديگر مربوط به معاقدات همچون نكاح مى‌باشد و نام فقه بر اين دو حق، نهاده شده است. از اين رو علم فقه، دانشى شريف، پر فايده، همگانى و ضرورى است كه مردم هيچ گاه بى نياز از آن نخواهد بود، اما حق سوم، حق نفس است كه همان علم اخلاق مى‌باشد...». (٣٠)

در نهايت، غزالى در كتاب المستصفى كه آن را پس از كتاب احياء علوم الدين و جواهر القرآن تأليف كرده است (٣١)، علم فقه را برترين علوم مى‌شمارد و فقيهان را برترين دانشمندان معرفي مى‌كند و ترجيح مى‌دهد كه باقيمانده عمر خويش را به تأليف در چنين علمى سپرى كند. وى پس از نام بردن از دو قسم علوم عقلى و نقلى مى‌گويد:

«... برترين دانش‌ها، علمى است كه در آن عقل و نقل در هم آميزند و رأى و شرع در كنار هم نشينند و علم فقه و اصول فقه از اين قبيل مى‌باشند. فقه از پاك‌ترين بخش شرع و عقل به طور يكسان گرفته مى‌شود؛ پس نه عقلى محض است كه شرع را جز قبول چاره‌اى نباشد و نه تقليد محض، كه عقل توان تأييد و يارى آن را نداشته باشد. و به جهت شرافتى كه علم فقه دارد، خداوند انگيزه بندگان را در آموختن اين دانش فزونى بخشيده است. دانشمندان اين علم بالاترين مرتبه را در ميان دانشمندان و بيشترين پيروان را ميان مردم دارند و من در روزگار جوانى به جهت ويژگى اين علم در جمع ثمرات دين، دنيا و آخرت، بدين علم مشغول بودم و سزاوار است باقيمانده عمر خويش را نيز صرف آن كنم و قدرشناس لحظات واپسين حيات خود باشم و اشتغالى جز فقه برنگزينم...» (٣٢).

نگارنده مدعى نيست كه ميان كلمات پراكنده غزالى پيرامون فقه و فقيهان، اختلاف

(٣٠) غزالى، مجموعه رسائل الامام الغزالى، ج٣، ص٦٥، دارالكتب العلمية، چاپ اوّل ، بيروت، ١٤١٤.
(٣١) غزالى در كتاب المستصفى پس از فرازهايى كه پس از اين ذكر خواهد شد، از تأليفات ديگرش از جمله كتاب احياء علوم الدين و جواهر القرآن ياد مى‌كند.
(٣٢) غزالى، ابوحامد محمد، المستصفى من علم الاصول، ص٣، انتشارات رضى، چاپ دوم، قم، ١٣٦٤.