پس " « و ما ظلمناهم و لکن کانوا هم الظالمین »" کسی کاری نکرده ، همانی است‌که خودت با خودت آورده‌ای و تا ( ابد ) هم با تو خواهد بود .
این البته راجع به همان افرادی است که در جهنم خالد هستند ، و البته‌ ما می‌دانیم که این در وقتی است که منشأ جهنمی شدن انسان این باشد که‌ دشمنی با حق و حقیقت ملکه و صورت انسان شده باشد ، فعلیت انسان آن‌ باشد ، ولی این را هم البته می‌دانیم که بسیاری از عذابها به نص خود آیه‌ قرآن پایان پذیرفتنی است ، یعنی همه اهل جهنم این طور نیستند که برای‌ ابد ( در آنجا ) باقی بمانند . در سوره " عم " می‌خوانیم که " « لابثین‌ فیها احقابا »" [١] اصطلاحی است که قرآن آورده : احقابی درنگ می‌کنند . مختلف است : کمتر ، زیادتر . آنهایی که آن اصل جوهر انسانی‌شان فاسد نشده و آن اصل حقیقت و تسلیم در مقابل حق شان از بین نرفته و تبدیل به‌ دشمنی با حق و حقیقت نشده ، مثلا گناهانی از قبیل گناهان کبیره برایشان‌ پیدا نشده ، عذاب را می‌کشند ( ولی ) این عذابها برای آنها خاصیت تصفیه‌ دارد ، تدریجا تصفیه می‌شوند ، وقتی که تصفیه شدند نجات پیدا می‌کنند .
حال افرادی که به این صورت در می‌آیند که خالد هستند ، چقدرند ، آیا خیلی‌ کم هستند یا زیادند و یا خیلی اقل قلیل هستند ، آن مطلب دیگری است که‌ شاید هم همین طور باشد که افرادی که به این شکل در می‌آیند که خالد هستند و دیگر بیرون آمدن برای آنها نیست عده‌شان خیلی زیاد نباشد ، ولی البته‌ افرادی وجود دارند .
البته اینجا یک احتمال دیگر هم هست و آن اینکه مخاطب فقط همین اهل‌ جهنم باشند ، . . . [٢] در میان اهل جهنم هستند کسانی که به دلیل‌

[١] نبأ / . ٢٣ [٢] ( افتادگی از نوار است . )