اخلاق اسلامى - داودى، محمد - الصفحة ٥٠ - توانمندى انسان براى اخلاقى زيستن
در هر حال، فضايل و رذايل اخلاقى مطرحشده در قرآن و روايات به شرح ذيل است:
فضايل اخلاقى عام: تعقل و تفكر، پيروى از دليل و منطق، حقگرايى، صبر و استقامت، ترجيحدادن دنيا بر آخرت و فريفته دنيا نشدن و نيز يكرنگى و عدمنفاق.
فضايل اخلاقى ايمانى: يقين، انقياد در برابر خدا (طاعت و تقوا، دورى از محارم و اداى فرايض)، عبادت خدا، اخلاص، مقدم بودن محبت خدا بر ديگر چيزها و نيز دوستى و دشمنى در راه خدا، توكل، بيم و اميد، سپاسگزارى زبانى و عملى، تعظيم شعاير الهى، ياد خدا، توبه و استغفار بعد از هر خطا، رضا به قضاى الهى، حسنظن به خدا، اعتراف به تقصير، انقياد در برابر پيامبر و امامان عليهم السلام، محبت به پيامبر صلى الله عليه و آله و اهلبيت او عليهم السلام و نيز احترام به پيامبر صلى الله عليه و آله.
فضايل اخلاقى اجتماعى: احسان به والدين، خويشان، يتيمان، بينوايان و ...، اعتدال در استفاده از دنيا (اسراف و تبذير نكردن، زهد، قناعت و كفاف)، اصلاح ميان مردم، رعايت عدل و انصاف، دعوت به نيكىها و بازداشتن از بدىها، اهتمام به امور مسلمانان و خيرخواهى آنان، حيا و عفت، وفاى به عهد، به نيكى سخن گفتن، عفو و گذشت، دفع بدى به نيكى، حلم و فروبردن خشم، نزاع نكردن، اعراض از جاهلان، كريمانه گذشتن از لغويات، نرمى و رفق و مدارا و خوشرفتارى با مردم، اداى امانت، هميارى در كارهاى نيك و نيز رعايت حقوق برادران ايمانى.
رذايل: ارتكاب گناهان بهويژه گناهان كبيره، ريا، پيروى از هواى نفس، رياستطلبى، غضب، طمع، حسد، تعصب، عجب، تكبر و تفاخر، سفاهت، قساوت، همنشينى با اهل معصيت، آزار مسلمانان، مكر و خدعه، دروغ، جستجوى عيوب مؤمنان، سرزنش كردن، غيبت، بدگمانى و تهمت، سخنچينى، تهديد مؤمن و نيز افشاى اسرار.
ازآنجاكه نمىتوان بهتفصيل به همه اين صفات پرداخت، بهناچار بايد برخى از مهمترين آنها را كه عمومىترند و بيشتر با آنها مواجه هستيم، مورد بررسى قرار داد. از اين رو در اين فصل به فضايل اخلاقى ايمانى، و در فصلهاى بعد به فضيلتهاى اخلاقى اجتماعى و رذايل اخلاقى مىپردازيم.
فضيلتهاى اخلاقى ايمانى
اين فضيلتها از آن رو كه پايه ديگر صفات اخلاقى را تشكيل مىدهند، از اهميت بيشترى