اخلاق اسلامى - داودى، محمد - الصفحة ٤٩ - توانمندى انسان براى اخلاقى زيستن

فصل سوم:

فضيلت‌هاى اخلاقى ايمانى‌

در اين فصل مى‌كوشيم نخست دورنمايى از فضايل و رذايل اخلاقى را در متون اسلامى يعنى قرآن و روايات ارائه دهيم و سپس فضيلت‌هاى اخلاقى ايمانى را بيان كنيم. از اين رو ابتدا بايد صفت‌هاى اخلاقى بيان‌شده در قرآن و روايات را استخراج و دسته‌بندى نماييم تا تصورى نسبتاً جامع و كامل از اخلاق اسلامى به‌دست آوريم و از ميان صفت‌هاى اخلاقى به صفاتى بپردازيم كه بيشتر با آن روبه‌رو هستيم.

دورنمايى از فضايل و رذايل اخلاقى در قرآن و روايات‌

صفات اخلاقى بيان‌شده در قرآن و روايات، به فضايل اخلاقى عام، ايمانى و اجتماعى تقسيم‌بندى مى‌شود. در اين تقسيم، فضايل فردى- فضايل اخلاقى در رابطه شخص با خود- حذف شده است؛ زيرا بسيارى از آنها تنها جنبه فردى ندارند، بلكه در رابطه فرد با ديگران و با خدا نيز مطرح هستند. برخى از فضايل نيز به قسم خاصى اختصاص ندارند و در همه ارتباطهاى انسان با خود، با خدا و با ديگران مطرح مى‌باشند، از اين رو آنها را تحت عنوان فضايل عام مطرح مى‌كنيم.

رذايل اخلاقى نقطه مقابل فضايل هستند و به همين جهت نبايد عنوان جداگانه‌اى براى آنها در نظر گرفته شود، اما از آنجا كه در متون اسلامى و كتاب‌هاى اخلاقى بر دورى و مبارزه با برخى از رذايل بسيار تأكيد شده است- چنان‌كه غزالى و فيض كاشانى در كتاب‌هاى خود بخش خاصى را به رذايل اختصاص داده‌اند- و تقسيم رذايل برحسب رابطه چهارگانه نيز صحيح نيست؛ چرا كه رذايل بر تمام روابط انسان تأثير مى‌گذارد، ما نيز بخشى را به رذايل اختصاص داده و برخى از مهمترين رذايل اخلاقى را در آن مطرح نموده‌ايم.